blog background
 
Fontanny Poznania: Paweł Cieliczko
Poznań, fontanny, studzienki, pomniki, rzeźby
metka_epoznan
Fontanny na Starym Rynku
ok
113
not ok
0
liczba odsłon: 1674

O czterech studzienkach znajdujących się w czterech narożach poznańskiego rynku, akta miejskie po raz pierwszy wspominają już w XV wieku. Studnie pełniły wówczas wyłącznie funkcje użytkowe i ułatwiały dostęp do wody tak ludziom jak i zwierzętom. Studzienka stawała się fontanną, gdy ponad jej funkcją utylitarną zaczynała przeważać funkcja estetyczna, a dotychczasową, prostą formę rozbudowywano architektonicznie i rzeźbiarsko czyniąc ją dziełem sztuki. W Poznaniu metamorfoza rynkowych studzienek w fontanny rozpoczęła się około 1568 roku, kiedy to władze magistrackie podpisały kontrakt z rzeźbiarzem Michałem Floischerem pochodzącym z Legnicy.  Zobowiązał się on do wykonania dwóch rzeźb, które ozdobić miały studnię przed Ratuszem, oraz przed domem burmistrza Marcina Skrzetuskiego, stojącym przy południowo-zachodnim skraju rynku (obecnie kamienica nr 54).

Nie zachowały się ryciny ani zapisy źródłowe, z których moglibyśmy się dowiedzieć co przedstawiały figury wyrzeźbione na dwóch pierwszych poznańskich fontannach. Domyślać się możemy, że były to przedstawienia zwierząt, a do takiego twierdzenia uprawnia kolejne – tym razem znane nam już – zlecenie, wykonania figur na dwóch pozostałych rynkowych studniach. Władze miejskie zażyczyły sobie bowiem wyrzeźbienia figury  jelenia (1582) oraz figury lwa (1583). 

Posiadając tę wiedzę, pokusić się możemy o domniemanie, że na dwóch pierwszych fontannach pojawiły się rzeźby kozła oraz psa. Kozioł (lub koziołki) stanąłby na fontannie pod ratuszem, słynącym z tego, że od kilkunastu lat (od 1551 roku) na jego wieży pod zegarem trykały mechaniczne kozły. Spodziewać się można, że zacni mieszczanie udostępnili wodopój swoim bohaterom. Pojawienie się figury psa na fontannie przy wlocie do rynku ul. Szkolnej, wytłumaczyć zaś można prostym faktem, że ulica ta wówczas nosiła nazwę ulicy Psiej. Rzeźba stanowiła więc swoistą „tabliczkę” z nazwą ulicy. Posąg psa ustawiony przed domem burmistrza mógł być także postrzegany jako symbol czuwania, opieki i ochrony dla miasta. 

Zwierzęta zdobiące rynkowe studzienki zostały wyparte przez bóstwa świata antycznego na początku XVII wieku. Starożytni bogowie po raz pierwszy pojawili się na poznańskich studzienkach w 1613 roku. Zlecenie wykonanie czterech posągów: Jowisza, Apolla Neptuna oraz Marsa (Saturna), otrzymał najwybitniejszy ówczesny poznański rzeźbiarz i snycerz – Krzysztof Redell (Christoffell Rödell). Z powierzonego zadana wywiązał się doskonale, a jego rzeźby były tak wybitne, że rada miejska dodatkowo nagrodziła jego kunszt nadaniem mu gruntu na przedmieściu Gąski, znajdującym się za Ciemną Bramką w rejonie obecnej ulicy Wszystkich Świętych. Usytuowanie i ogólny wygląd czterech rynkowych studzienek znamy dzięki miedziorytowi pochodzącemu z dzieła Georga Brauna „Civitates Orbis Terrarum” (1618).

1. Poznań ok. roku 1618 (widok od północy) Miedzioryt kolorowany z dzieła Civitates Orbis Terrarum autorstwa G. Brauna i F. Hogenberga

W aktach miejskich zachowały się natomiast informacje o ich naprawach i remontach, które przeprowadzane były w 1645, 1654 oraz 1699 roku. Dzięki częstym konserwacjom fontanny przetrwały do pierwszych dekad XVIII wieku. Trudne czasy jakie nastały dla Rzeczpospolitej w drugiej połowie XVII i pierwszej połowie XVIII wieku odbiły się negatywnie także na sytuacji Poznania. Miasto zubożało, podupadło, było cieniem swojej dawnej świetności. Aby temu zaradzić, król Stanisław August Poniatowskiego wydał w dniu 23 września 1778 roku reskrypt powołujący Komisję Dobrego Porządku, której zadaniem było uporządkowanie sytuacji w mieście, zaplanowanie jego dalszego rozwoju oraz podniesienie poziomu życia mieszkańców. Komisja zajęła się także sprawą poznańskich studzienek i w efekcie, w 1779 roku wydała zarządzenie aby –

 Fontanny w rynku miasta pogniłe, wyreperowane i zawsze wodą napełnione były. 

 Bardziej szczegółowe nakazy zobowiązywały właścicieli parcel, na których stały studzienki do utrzymywania ich w dobrym stanie, a także do wykonania nowego, dębowego ocembrowania oraz przykrycia, którym studnie zamykane być miały na noc. Egzekucja tych przepisów musiała być dosyć skuteczna, bo już w opisie Poznania z 1787 roku znalazła się taka charakterystyka centrum miasta –

Rynek jest kwadrat doskonały […], zdobią go nie tylko wspaniałe ze wszystkich czterech boków od kamienic porządnie utrzymywane facjaty, nie tylko pysznie w roku 1784 wyreparowany z wieżą wysoką ratusz, ale jeszcze zdobią go po czterech rogach rynku wybijające w górę fontanny.

2. Poznański ratusz na rycinie Fryderyka Dietricha, lata 1800-1840

Nie wiemy, kiedy studzienki na Starym Rynku w Poznaniu zostały zlikwidowane. Stało się to najprawdopodobniej w ostatniej ćwierci XIX wieku, bo na planie miasta wykonanym przez Gotzeina w 1864 roku są jeszcze wszystkie widoczne. Ich usunięcie wiązało się z przeprowadzeniem w mieście wodociągów, które przejęły od publicznych studni funkcję dostarczania wody mieszkańcom. 

Idea odtworzenia historycznych studzienek, traktowanych wyłącznie jako ozdoba Starego Rynku, pojawiła się po raz pierwszy podczas ich powojennej rewaloryzacji. Jako punkt odniesienia dla koncepcji, przyjęto wówczas zachowaną cembrowinę fontanny Prozerpiny i przygotowano makietę, która sytuowała w podobny sposób pozostałe 3 fontanny, pomysł nie wyszedł jednak poza stadium szkiców i wstępnych koncepcji. Powrócono do niego na początku lat siedemdziesiątych, wówczas jednak udało się przejść etap makiety i doprowadzić do postawienia na Starym Rynku zadaszonej konstrukcji z czterema rzeźbiarsko opracowanymi słupami. Ostatecznie aktywiści Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Poznaniu, zainspirowani przez przedwcześnie zmarłego Miejskiego Konserwatora Zabytków Witolda Gałkę, doprowadzili do tego, że na początku XXI wieku na kolejnych narożach poznańskiego Starego Rynku ponownie pojawiły się fontanny z wyobrażeniami Apolla, Neptuna oraz Marsa, ale o poszczególnych fontannach i patronującym im bóstwom, napiszę w kolejnych postach.

 

Paweł Cieliczko

 

Bibliografia: 

  1. Iwona Błaszczyk, Dzieje poznańskich studzienek na Starym Rynku [w:] Przywrócenie studzienki-fontanny z figura Apolla na Starym Rynku w Poznaniu, Poznań 2002.
  2. Iwona Błaszczyk, Studzienki na Starym Rynku, KMP 2003, 2, s.172-191.
  3. Alfred Brosig, Materjały do historii sztuki wielkopolskiej, Poznań 1934, s. 36 i nast., 137 i nast., 314 i nast.
  4.  Alfred Brosig, Porwanie Prozerpiny, „Kurier Poznański” 1927 nr 274.
  5. Paweł Cieliczko, Fontanny na Starym Rynku [w:] Poznański przewodnik literacki, Poznań 2013, s. 373.
  6. Eugeniusz Goliński, Pomniki Poznania, Poznań 2001, s. 14-15.
  7. Teresa Jakimowicz, Sztuka renesansu i manieryzmu w Poznaniu [w:] Dzieje Poznania do roku 1793, Warszawa-Poznań 1988, t. T. I, s. 567.
  8. Alfred Kaniecki, Poznań. Dzieje miasta wodą pisane, Poznań 1993, s. 152-180.
  9. Henryk Kondziela, Materiały historyczne i ikonograficzne oraz próba rekonstrukcji zniszczonych studzienek na Starym Rynku, Poznań 1954 (mps. MKZ).
  10. Eugeniusz Linette, Życie artystyczne – sztuka baroku, [w:] Dzieje Poznania do roku 1793, Warszawa-Poznań 1988, t.1, s. 737, 749.
  11. Józef Łukaszewicz, Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1998, t. 1, s. 31, 156 i nast., 171 (przyp. 74).
  12. Zofia Ostrowska-Kłębowska, Sztuka okresu Oświecenia w Poznaniu [w:] Dzieje Poznania do roku 1793, Warszawa-Poznań 1988, t.1, s. 933 i nast.
  13. Magdalena Warkoczewska, Portret miasta. Poznań w malarstwie i grafice, Poznań 2000.
  14. Jan Wąsicki, Opisy miast polskich z lat 1793-1794, Poznań 1962, cz. 1, s. 38.

 

Fotografie:

  1. poznan.wikia.com/wiki/Civitates_orbis_terrarum
  2. poznan.fotopolska.eu/235122,foto

 

 
WASZE KOMENTARZE
DODAJ KOMENTARZ | Jesteś niezalogowany, Twój nick będzie poprzedzony ~zaloguj | zarejestruj
Liczba znaków do wykorzystania: 1000
codeimgNie jesteś anonimowy, Twoje IP zapisujemy w naszej bazie danych. Dodając komentarz akceptujesz Regulamin Forum
Do poprawnego działania mechanizmu dodawania komentarzy wymagane jest włączenie obsługi ciasteczek.
avatar
FONTANNY POZNANIA
fontannypoznania.epoznan.pl
RSSsend_message
Paweł Cieliczko – magister historii, doktor literaturoznawstwa, pomysłodawca pierwszego literackiego bedekera po Poznaniu, twórca i redaktor „Poznańskiego Przewodnika Literackiego” – internetowego informatora o wielkopolskim życiu literackim, założyciel Fundacji Kochania Poznania, autor opowiadań kryminalnych retro rozgrywających się w mieście nad Wartą, inicjator stworzenia szlaków kulturowych „Poznańskie legendy” oraz „Kryminalny Poznań”. Obecnie pracuje nad serią książek, w których zamierza udowodnić, że Poznań jest najbardziej romantycznym polskim miastem.
POLECANE STRONY
www.poznanskielegendy.pl
www.pomnikipoznania.pl
www.poznanski.przewodnikliteracki...
ARCHIWUM WPISÓW
Fontanna Wolności (15 lut 2017)
Fontanna w Zielonych Ogródkach (20 lip 2016)
Fontanna Pegaza (22 cze 2016)
Fontanna Lwów (4 cze 2016)
Fontanna Felderhoffa (20 maj 2016)
Fontanna Fryderyka III (16 maj 2016)
Studnia Kronthala (Fontanna Lederera, Fontanna z delfinami) (4 maj 2016)
Fontanna Perseusza (25 kwi 2016)
Studzienka Taschnera (11 kwi 2016)
Studzienka Madonny Sykstyńskiej (2 kwi 2016)
Studzienka Higei (24 mar 2016)
Studzienka Bamberki (17 mar 2016)
Fontanna Marsa (8 mar 2016)
Fontanna Neptuna (2 mar 2016)
Fontanna Apolla (23 lut 2016)
Fontanna Prozerpiny (17 lut 2016)
Fontanny na Starym Rynku (13 lut 2016)
Pomnik św. Jana Nepomucena (10 lut 2016)
Czy znacie jakieś fontanny i studzienki w Poznaniu? (8 lut 2016)
Witam serdecznie na moim blogu :) (7 lut 2016)