blog background
 
Fontanny Poznania: Paweł Cieliczko
Poznań, fontanny, studzienki, pomniki, rzeźby
metka_epoznan
Fontanna Neptuna
ok
54
not ok
0
liczba odsłon: 5612

Woda jest tym, spośród czterech żywiołów ziemskich, któremu przypisuje się najważniejsze znaczenie. Stanowi ona zarazem początek i koniec kosmicznego ruchu,  jest dawczynią wszelkiego życia. Studnia – urządzenie, które potrafi okiełznać tę najważniejszą, życiodajną siłę natury, pełniła w każdej cywilizacji szczególną rolę, a bóstwa z nią związane zajmowały poczesne miejsce w każdej mitologii i we wszystkich wierzeniach. 

1. Fontanna Neptuna na Starym Rynku w Poznaniu.

Fontannę Neptuna zrekonstruowano jako drugą (po fontannie Apolla) studzienkę na poznańskim Starym Rynku. Zlokalizowana została w południowo-zachodnim narożniku, w miejscu gdzie przez wieki funkcjonował targ rybny. Znaczenie tego targu zrozumiemy lepiej, gdy uświadomimy sobie, że Warta płynęła wówczas przez Poznań pięcioma odnogami, a dodatkowo przecinały go jej dopływy takie jak Cybina, Bogdanka, Seganka, Młynówka czy Wierzbak. Miasto otoczone było fosami, a na terenie dzisiejszego placu Wielkopolskiego znajdował się śródmiejski staw. Aktywność zawodowa wielu mieszkańców średniowiecznego, renesansowego czy barokowego Poznania związana była zaś bezpośrednio (rybacy, flisacy, piaskarze) lub pośrednio (garbarze, mielcarze, piwowarzy, sukiennicy) z przepływającymi przez miasto rzekami. O tym jak bardzo Poznań był „wodnym miastem” wskazują nazwy ulic: Wodna, Mostowa, Łaziennej, Grobla, Rybaki, Piaski, Cybińska, Bogdanka, Nad Wierzbakiem, Nad Seganką. 

O czterech studzienkach znajdujących się w czterech narożach poznańskiego rynku, akta miejskie po raz pierwszy wspominają już w XV wieku. Studnie miejskie pełniły funkcje utylitarne i ułatwiały dostęp do wody tak ludziom jak i zwierzętom. Studzienka stawała się fontanną, gdy ponad jej funkcją utylitarną zaczynała przeważać funkcja estetyczna, a prosta studnia została rozbudowana architektonicznie i rzeźbiarsko. W Poznaniu metamorfoza studzienek w fontanny rozpoczęła się około 1568 roku, kiedy to władze miejskie podpisały kontrakt z rzeźbiarzem Michałem Floischerem pochodzącym z Legnicy.  Zobowiązał się on do wykonania dwóch rzeźb, które ozdobić miały studnię przed Ratuszem oraz przed domem burmistrza Skrzetuskiego znajdującym się przy południowo-zachodnim skraju rynku (obecnie kamienica nr 54). Nie wiadomo co przedstawiała rzeźba umieszczona w miejscu obecnej studzienki Neptuna, domyślać się jednak możemy, że były to przedstawienia zwierząt. Wskazuje na to kolejne – znane nam – zlecenie wykonania figur na dwóch pozostałych rynkowych studniach. Władze miejskie zażyczyły sobie  wyrzeźbienia jelenia (1582) oraz lwa (1583). 


2. Fontanna Neptuna na Starym Rynku w Poznaniu.

Posąg Neptuna po raz pierwszy pojawił się na poznańskiej studzience w 1613 roku, kiedy to wszystkie zwierzęta zastąpione zostały przez bóstwa świata antycznego. Bogiem właściwym do patronowania Rynkowi Rybnemu, był oczywiście starożytny władca mórz – Neptun. Zlecenie wykonanie tak jego rzeźby jak i pozostałych trzech posągów: Jowisza, Apolla oraz Marsa (Saturna), otrzymał najwybitniejszy ówczesny poznański rzeźbiarz i snycerz – Krzysztof Redell (Christoffell Rödell). Z powierzonego zadana wywiązał się tak doskonale, że rada miejska nagrodziła jego kunszt nadaniem gruntu na przedmieściu Gąski, znajdującym się za Ciemną Bramką, w rejonie obecnej ulicy Wszystkich Świętych.

Usytuowanie i ogólny wygląd czterech rynkowych studzienek znamy dzięki miedziorytowi pochodzącemu z dzieła Georga Brauna „Civitates Orbis Terrarum” (1618). W aktach miejskich zachowały się natomiast informacje o ich naprawach i remontach, które przeprowadzane były w latach 1645, 1654 oraz 1699 roku. Dzięki częstym konserwacjom przetrwały do pierwszych dekad XVIII wieku. W latach 1722-1723 przeprowadzono generalny remont dwóch najważniejszych fontann – znajdującej się przed Ratuszem – fontanny Jowisza oraz stojącej na Rynku Rybnym – fontanny Neptuna. Przebudową kierował leszczyński snycerz, który wyrzeźbił nową figurę boga morza oraz ozdobił ją ośmioma maszkaronami w kształcie lwich głów, a w nich umieścił miedziane rurki, z których lała się woda.

3. Fontanna Neptuna na Starym Rynku w Poznaniu

Poznańskie założenie urbanistyczne, polegające na umieszczaniu 4 studni z fontannami w narożnych częściach rynku, było w XVIII wieku rozwiązaniem dość powszechnym. Podobnie uczynił choćby w 1793 roku Hartmann Witwer, który posągi Neptuna, Adonisa, Diany i Anfitryty umieścił w ośmiobocznych cembrowinach, które stanęły na narożach rynku we Lwowie. Tak też zagospodarowano rynek w Świdnicy, gdzie w czterech narożnikach stanęły fontanny, a w dwóch najbardziej reprezentacyjnych ustawiono posągi Neptuna i Atlasa. Neptun zdobił także fontanny zbudowane w Gdańsku, Wrocławiu, Jeleniej Górze, Nysie Kłodzkiej. Rzymski władca mórz był postacią najczęściej patronującą miejskim studzienkom i fontannom. 

Nie wiemy dokładnie, kiedy studzienki ze Starego Rynku zostały usunięte, wiemy natomiast, że idea ich odtworzenia, pojawiła się po raz pierwszy w trakcie powojennej rewaloryzacji. Jako punkt odniesienia dla koncepcji, przyjęto wówczas zachowaną cembrowinę fontanny Prozerpiny i przygotowano makietę, która sytuowała w podobny sposób pozostałe 3 fontanny. Do pomysłu tego powrócono na początku lat siedemdziesiątych, udało się przejść etap makiety i postawić na Starym Rynku zadaszoną konstrukcję z czterema rzeźbiarsko opracowanymi słupami. Ostatecznie aktywiści Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Poznaniu, zainspirowani przez przedwcześnie zmarłego Miejskiego Konserwatora Zabytków Witolda Gałkę, doprowadzili do tego, że w 2003 roku, u zbiegu Szkolnej i Paderewskiego stanęła studzienka z posągiem Neptuna, której fundatorem była Unia Wspólnego Inwestowania S.A.   

4. Fontanna Neptuna na Starym Rynku w Poznaniu.

W centrum ośmiobocznej, licowanej piaskowcem cembrowiny znajduje się rzeźba przedstawiająca władcę mórz Neptuna wraz z rodziną. Jego żona, Amfitryta wije się u stóp boga, a nieco poniżej jego pośladków dostrzec można jego syna – Trytona. Figura umieszczona na słupie w środku basenu nawiązuje do swej poprzedniczki, która usunięta została z rynku przed około półtorawieczem. Fontanna zaprojektowana została przez młodego, poznańskiego artystę Marcina Sobczaka, którego przy pracach związanych z cembrowina wspomagał inny poznański rzeźbiarz młodego pokolenia – Adam Piasek. Komisja konkursowa wybrała artystę, by przygotował projekt, ten zaś zaprezentował ich kilka: 

- Przedstawiłem cztery projekty rzeźby Neptuna – wyjaśniał Marcin Sobczak na łamach „Gazety Wyborczej”. - Wybrano najbardziej tradycyjną i chyba dobrze się stało, bo dobrze pasuje do tego miejsca.

Po kilku latach funkcjonowania fontanny trzeba się zgodzić z jej projektantem, bo dziś już wydaje się nieodzownym elementem poznańskiego Starego Rynku, który znajdował się tu od niepamiętnych czasów. Spełniła się więc już chyba przepowiednia prezydenta Poznania Ryszarda Grobelnego, który podczas inauguracji tej fontanny mówił, że chciałby żeby stała na Starym Rynku tak długo, jak długo będzie on istniał. Dziś już trudno sobie wyobrazić płytę Starego Rynku bez czterech fontann w jego narożnikach.

Na koniec warto jeszcze wspomnieć o poznańskiej legendzie miejskiej, która głosi, że mecenasi Fontanny Neptuna zamówili u rzeźbiarza Marcina Sobczaka jedynie figurę przedstawiającą władcę mórz Neptuna. Artysta jednak postanowił uczynić podobnie, jak Wit Stwosz przy rzeźbieniu ołtarza w kościele mariackim w Krakowie i zachować dla potomności swoje oblicze, które uwiecznione zostało w rysach Trytona. Twarzy Amfitryty nadał zaś podobno rysy swojej ówczesnej narzeczonej, na wieki zachowując w posągu pamięć o łączącym ich uczuciu. Poznań zaś, dzięki tej miłości, zamiast pojedynczej rzeźby Neptuna zyskał całą grupę rzeźbiarską i nikt – co jak wiadomo dla poznaniaków ma znaczenie – nie musiał dopłacać artyście za wykonanie dodatkowych postaci. 

 

Paweł Cieliczko

 

Bibliografia:

  1. Iwona Błaszczyk, Dzieje poznańskich studzienek na Starym Rynku [w:] Przywrócenie studzienki-fontanny z figura Apolla na Starym Rynku w Poznaniu, Poznań 2002;
  2. Iwona Błaszczyk, Studzienki na Starym Rynku, KMP 2003, 2, s.172-191;
  3. Alfred Brosig, Materjały do historii sztuki wielkopolskiej, Poznań 1934, s. 36 i nast., 137 i nast., 314 i nast.;
  4. Alfred Brosig, Porwanie Prozerpiny, „Kurier Poznański” 1927 nr 274;
  5. Paweł Cieliczko, Fontanny na Starym Rynku [w:] Poznański przewodnik literacki, Poznań 2013, s. 373;
  6. Teresa Jakimowicz, Sztuka renesansu i manieryzmu w Poznaniu [w:] Dzieje Poznania do roku 1793, Warszawa-Poznań 1988, t. T. I, s. 567;
  7. Alfred Kaniecki, Poznań. Dzieje miasta wodą pisane, Poznań 2004;
  8. Henryk Kondziela, Materiały historyczne i ikonograficzne oraz próba rekonstrukcji zniszczonych studzienek na Starym Rynku, Poznań 1954 (mps. MKZ);
  9. Eugeniusz Linette, Życie artystyczne – sztuka baroku, [w:] Dzieje Poznania do roku 1793, Warszawa-Poznań 1988, t.1, s. 737, 749;
  10. Józef Łukaszewicz, Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1998, t. 1, s. 31, 156 i nast., 171 (przyp. 74);
  11. Zofia Ostrowska-Kłębowska, Sztuka okresu Oświecenia w Poznaniu [w:] Dzieje Poznania do roku 1793, Warszawa-Poznań 1988, t.1, s. 933 i nast.;
  12. Poznań doznań, Poznań 2003, s. 178-179;
  13. Magdalena Warkoczewska, Portret miasta. Poznań w malarstwie i grafice, Poznań 2000;
  14. Jan Wąsicki, Opisy miast polskich z lat 1793-1794, Poznań 1962, cz. 1, s. 38.

 Zdjęcia:

  1. Tomasz Koryl
 
WASZE KOMENTARZE
DODAJ KOMENTARZ | Jesteś niezalogowany, Twój nick będzie poprzedzony ~zaloguj | zarejestruj
Liczba znaków do wykorzystania: 1000
codeimgNie jesteś anonimowy, Twoje IP zapisujemy w naszej bazie danych. Dodając komentarz akceptujesz Regulamin Forum
Do poprawnego działania mechanizmu dodawania komentarzy wymagane jest włączenie obsługi ciasteczek.
avatar
FONTANNY POZNANIA
fontannypoznania.epoznan.pl
RSSsend_message
Paweł Cieliczko – magister historii, doktor literaturoznawstwa, pomysłodawca pierwszego literackiego bedekera po Poznaniu, twórca i redaktor „Poznańskiego Przewodnika Literackiego” – internetowego informatora o wielkopolskim życiu literackim, założyciel Fundacji Kochania Poznania, autor opowiadań kryminalnych retro rozgrywających się w mieście nad Wartą, inicjator stworzenia szlaków kulturowych „Poznańskie legendy” oraz „Kryminalny Poznań”. Obecnie pracuje nad serią książek, w których zamierza udowodnić, że Poznań jest najbardziej romantycznym polskim miastem.
POLECANE STRONY
www.poznanskielegendy.pl
www.pomnikipoznania.pl
www.poznanski.przewodnikliteracki...
ARCHIWUM WPISÓW
Fontanna Wolności (15 lut 2017)
Fontanna w Zielonych Ogródkach (20 lip 2016)
Fontanna Pegaza (22 cze 2016)
Fontanna Lwów (4 cze 2016)
Fontanna Felderhoffa (20 maj 2016)
Fontanna Fryderyka III (16 maj 2016)
Studnia Kronthala (Fontanna Lederera, Fontanna z delfinami) (4 maj 2016)
Fontanna Perseusza (25 kwi 2016)
Studzienka Taschnera (11 kwi 2016)
Studzienka Madonny Sykstyńskiej (2 kwi 2016)
Studzienka Higei (24 mar 2016)
Studzienka Bamberki (17 mar 2016)
Fontanna Marsa (8 mar 2016)
Fontanna Neptuna (2 mar 2016)
Fontanna Apolla (23 lut 2016)
Fontanna Prozerpiny (17 lut 2016)
Fontanny na Starym Rynku (13 lut 2016)
Pomnik św. Jana Nepomucena (10 lut 2016)
Czy znacie jakieś fontanny i studzienki w Poznaniu? (8 lut 2016)
Witam serdecznie na moim blogu :) (7 lut 2016)