blog background
 
Pomniki Poznania: Paweł Cieliczko
Poznań, historia, pomniki,
metka_epoznan
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Górczynie)
ok
21
not ok
0
liczba odsłon: 6365

Za kilka dni świętowali będziemy kolejną rocznicę wybuchu powstania wielkopolskiego, które jest wielkim wydarzeniem dla każdego poznaniaka. Dlatego – w swej wycieczce śladami poznańskich pomników – postanowiłem na chwilę opuścić płytę Starego Rynku i opowiedzieć o kilku pomnikach, które przypominają nam o bohaterach, którzy przed 97 laty postanowili wywalczyć sobie wolność i niepodległość. Przywódcom wielkich mocarstw, zebranym na konferencji w Wersalu, nie pozostawili nic innego, jak tylko usankcjonować prawem międzynarodowe to, co Wielkopolanie wywalczyli sobie sami bronią, ale przede wszystkim dziesiątkami lat pracy i walki w toczonej przez nich zawzięcie, najdłuższej wojnie nowoczesnej Europy.

Pierwszym pomnikiem powstańców wielkopolskich nie był ten – doskonale nam znany – monument, znajdujący się u zbiegu ul. Królowej Jadwigi i ul. Wierzbięcice, ale piękny pomnik wzniesiony na cmentarzu górczyńskim. Sam cmentarz górczyński powstał na początku XX wieku, jako wspólny cmentarz staromiejskiej parafii św. Marcina oraz łazarskiej parafii Matki Boskiej Bolesnej. Zaprojektowany został przez Bolesława Ziółkowskiego, posiadał regularną kwaterową strukturę, a poszczególne kwartały otoczone były szpalerami jesionów, klonów, platanów klonolistnych i skrzydłoorzechów kaukaskich. Główna aleja wysadzona została pierwotnie robiniami akacjowymi, które zastąpione zostały lipami. W 1914 roku wzniesiona została kaplica oraz parterowy dom zarządcy cmentarza (według projektu Kazimierza Rucińskiego), a w latach międzywojennych, po obu stronach głównej alei, pojawiły się monumentalne grobowce z bogatym wystrojem architektonicznym, najczęściej w formie świątynnego portyku lub półkolistej niszy z kolumnadą. Zwieńczeniem alei i centralnym punktem cmentarza stał się pomnik Powstańców Wielkopolskich wzniesiony w 1924 roku. 

Budowę pomnika zainicjowało Towarzystwo Powstańców i Wojaków w Poznaniu – pisał w swych wspomnieniach Zbigniew Zakrzewski. – Pomnik kształtu cokoła z kulami i lufami armat u szczytu ozdobił orzeł. Na pomniku widnieje napis „Ku pamięci poległym”. Tu spoczywa kilku powstańców z Franciszkiem Ratajczakiem na czele.

U stóp tego górczyńskiego mauzoleum złożono szczątki pierwszego poległego powstańca – Franciszka Ratajczaka. Uroczystości odsłonięcia monumentu celebrowane przez księdza Kazimierza Malińskiego, stały się okazją do wielkiej uroczystości patriotycznej. Podobnie było z pochówkami kolejnych powstańców, które także były pretekstami do narodowych manifestacji.


1. Przedwojenny pomnik powstańców wielkopolskich na cmentarzu górczyńskim

Twórcą pomnika był prof. Stanisław Jagmin, kierownik Wydziału Rzeźby i Ceramiki w Szkoły Sztuk Zdobniczych w Poznaniu, który nadał mu cechy klasycyzującego modernizmu. Kształt monumentu nawiązywał do formy staroegipskiej mastaby, a jego  centralnym elementem była płaskorzeźba przedstawiająca kobietę pochylającą się nad umierającym powstańcem. Mocno zarysowane figury, wyraźnie udrapowane tkaniny oraz układ tej sceny w sposób oczywisty nasuwał skojarzenie ze sceną opłakiwania przez Matkę Boską śmierci Jezusa. Za powstańczą Pietą znajdowała się półkolista rozeta, harmonijnie wkomponowana we wnękę o kształcie prostopadłościanu,. Na frontowej ścianie umieszczony został napis dedykacyjny:

Cieniom poległych Bohaterów

w wielkopolskim powstaniu grudniowym w 1918-1919.

Pozostali towarzysze broni i rodacy. 

Zwieńczeniem pomnika były skrzyżowane lufy armatnie oraz rozłożone symetrycznie kule, a nad nimi górował z orzeł z rozpostartymi skrzydłami.

2. Przedwojenny pomnik powstańców wielkopolskich na cmentarzu górczyńskim

Ten piękny, górczyński pomnik został zburzony przez Niemców w 1940 roku, którzy w czasie okupacji szczególnie zawzięcie tropili powstańców wielkopolskich oraz niszczyli wszelkie miejsca upamiętniające poznański zryw, w wyniku którego ponieśli straty terytorialne boleśniejsze, niż w trakcie całej pierwszej wojny światowej. Na szczęście w domu zarządcy cmentarza Bolesława Ziółkowskiego pojawił się w porę, jeden z powstańców, który namówił go do usunięcia, wmurowanego w cokół pomnika, aktu erekcyjnego. Administrator nekropolii wraz z synem, wydobyli nocą puszkę z aktem fundacyjnym i zniszczyli ten dokument, chroniąc podpisanych na nim powstańców wielkopolskich przed dekonspiracją, represjami, a pewnie i śmiercią. 

Krótko po zakończeniu drugiej wojnie światowej, na miejscu, w którym stał pomnik,  wybudowany został duży, płaski nagrobek z podwyższoną częścią centralną, który najprawdopodobniej miał tymczasowo upamiętniać poległych powstańców.

Znany nam obecnie pomnik na cmentarzu górczyńskim wykonany został na zlecenie Zarządu Wojewódzkiego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, a odsłonięto go w dniu 18 grudnia 1968 roku, w ramach obchodów 50 rocznicy wybuchu Powstania Wielkopolskiego. Ten skromny monument wykonany został ze sztucznego kamienia, a Ryszard Skupin zaprojektował go w modernistycznej stylistyce i bardzo ascetycznej formie. Opiekę nad tym pomnikiem powierzono wówczas nauczycielom i uczniom z pobliskiej Szkoły Podstawowej nr 52 przy ul. Fabianowo 29, która od 1965 roku nosiła imię Franciszka Ratajczaka.

3. Pomnik powstańców wielkopolskich na cmentarzu górczyńskim, na którym widoczne są tablice jakie były umieszczone w latach 1968-2012.

Nad powstańczymi mogiłami, po lewej stronie, wznosi się niższa część pomnika, na której umieszczona została kamienna opaska z napisem:

Cześć Bohaterom. 

Przylega do niej asymetryczna, wyższa część pomnika, na której umieszczony został, odlany z brązu orzeł. Poniżej niego umieszczona została tablica z napisem dedykacyjnym oraz druga z nazwiskami złożonych w tej mogile powstańców.   Wspomnieć warto, że w 2012 roku zmieniona została treść tablic znajdujących się na pomniku. Dotychczasowe brzmienie:

W walce powstańczej o zrzucenie jarzma pruskiego

- pierwsi oddali życie na ulicach Poznania. 

zostało zastąpione nowym, bardziej odpowiadającym rzeczywistości:

Tu spoczywają powstańcy i żołnierze wojsk wielkopolskich

polegli w walce o niepodległość 1918-1920

 


4. Pomnik powstańców wielkopolskich na cmentarzu górczyńskim (widok współczesny, z tablicami umieszczonymi w 2012 roku) 

Przy tej okazji poprawiono także i drugą, zawieszoną niżej, tablicę z informacjami o powstańcach pochowanych w górczyńskiej mogile. Na tablicy z 1968 roku, znajdowały się tylko ich imiona i nazwisko oraz wiek, w jakim zginęli

Franciszek Ratajczak, lat 36

Antoni Andrzejewski, lat 18

Jan Dembiński, lat 20

Stefan Grabski, lat 20

Maksymilian Nickel, lat 37

Stanisław Śniegocki, lat 30. 

Tablica z 2012 roku, wskazuje lata ich życia oraz miejsca i okoliczności śmierci, nie wszyscy bowiem ponieśli śmierć w Poznaniu i nie wszyscy w Powstaniu Wielkopolskim, ale także w wojnie polsko-sowieckiej, do czego nie można było nawiązywać w okresie PRL. Polegli powstańcy wielkopolscy wymienieni są w kolejności w jakiej są złożeni w górczyńskiej kwaterze:

Antoni Andrzejewski ur. 3.6.1900, poległ 27.12.1918 Poznań

Franciszek Ratajczak, ur. 24.11.1887, poległ 27.12.1918 Poznań

Jan Dembiński, lat 20, zmarł z ran 2.2.1919 Szubin

Stefan Grabski, lat 20, zmarł z ran 18.2.1919 Poznań

Stanisław Śniegocki, ur. 26.4.1901, zm. Z ran 12.4.1920 Kowel

Maksymilian Nickel, lat 37, zm. 17.5.1919 Czarnków 

Na płaskiej tablicy nagrobnej umieszczony został krzyż powstańczy.

Pomnik na poznańskim Górczynie od 2012 roku, kiedy zamontowano na nim tablice oddające prawdziwe informacje o poległych żołnierzach, funkcjonuje pod nazwą, która w pełni oddaje jego charakter – „Pomnik Powstańców oraz żołnierzy wielkopolskich poległych w walkach o niepodległość”.

 

Paweł Cieliczko

Bibliografia:

  1. Iwona Barełkowska, Janusz Karwat, Górczyńska nekropolia, [w:] Kronika Miasta Poznania, 2002/1, s. 211-213.
  2. Eugeniusz Goliński, Pomniki Poznania, Poznań 2001, s. 21-22.
  3. Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz, Poznań od A do Z, Poznań 1986, s. 27
  4. Marian Olszewski, Pomniki Powstania Wielkopolskiego na obszarze województwa poznańskiego [w:] Pomnik Powstańców Wielkopolskich 1918-1919 w Poznaniu, praca zbiorowa pod red. Witolda Jakóbczyka, Poznań 1965, s. 46-51.
  5. Marian Olszewski, Powstanie Wielkopolskie w literaturze, plastyce i filmie, „Kronika Wielkopolski” 4/1978, s. 127-151.
  6. Poznań –przewodnik po zabytkach i historii, Poznań 2003, ss. 339-340.
  7. Krzysztof Rzepa, Pomnik Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu, „Kronika Miasta Poznania”, 2/2001, s. 153.
  8. Zbigniew Zakrzewski, Ulicami mojego Poznania, Poznań 1985, s. 602. 

Netografia:

  1. wikipedia.org
  2. wikiwand.com.pl
  3. etk.user.icpnet.pl

 
WASZE KOMENTARZE[1]
~swojak: Mam dwie propozycje: 1. zainicjujmy zbiórkę na odbudowę tego pomnika w przedwojennym kształcie. Można wciągnąć harcerzy, szkoły okoliczne. Co za filozofia zbierać złom, makulaturę, zbierać przy okazji Wszystkich Świętych i rocznicy powstania itp. Dwa, trzy lata i mamy te kwotę. 2. W naszym mieście jest kilka grup rekonstruktorskich które odtwarzają tradycje wojsk powstanczych. czy to klopot wystawić dwa razy w roku na powiedzmy pare godzin np. 12-15 warty honorowej pod tym pomnikiem w mundurach powstańczych?????
dodano: Piątek, 2015.12.25 10:49, IP:109.173.222.XXX
ok
7
not ok
0
odpowiedz|usuń
~swojak: Warta mogłaby stać według mnie 1 listopada i 27 grudnia.
dodano: Piątek, 2015.12.25 10:51, IP:109.173.222.XXX
ok
7
not ok
0
odpowiedz|usuń
~Autor: dobry pomysł!
dodano: Piątek, 2015.12.25 11:12, IP:94.254.209.XXX
ok
3
not ok
0
odpowiedz|usuń
avatarpomnikipoznania: ~swojak: Mam dwie propozycje: 1. zainicjujmy zbiórkę na odbudowę tego pomnika w przedwojennym kształcie. Można wciągnąć harcerzy, szkoły okoliczne. Co za filoz...
Bardzo mi się podoba ten pomysł. W tej chwili trwa rejestracja Fundacji Kochania Poznania, która ma się zajmować właśnie takimi projektami więc, jak tylko się zarejestruje, bierzemy się do rzeczy, bo ważne by każda inicjatywa miała jakiś kształt organizacyjny :-)
dodano: Poniedziałek, 2015.12.28 17:17
ok
3
not ok
0
odpowiedz|usuń
~swojak: Super! Z chęcią włączę się w ten projekt.
dodano: Poniedziałek, 2015.12.28 21:50, IP:109.173.222.XXX
ok
2
not ok
0
odpowiedz|usuń
DODAJ KOMENTARZ | Jesteś niezalogowany, Twój nick będzie poprzedzony ~zaloguj | zarejestruj
Liczba znaków do wykorzystania: 1000
codeimgNie jesteś anonimowy, Twoje IP zapisujemy w naszej bazie danych. Dodając komentarz akceptujesz Regulamin Forum
Do poprawnego działania mechanizmu dodawania komentarzy wymagane jest włączenie obsługi ciasteczek.
avatar
POMNIKI POZNANIA
pomnikipoznania.epoznan.pl
RSSsend_message
Paweł Cieliczko – magister historii, doktor literaturoznawstwa, pomysłodawca pierwszego literackiego bedekera po Poznaniu, twórca i redaktor „Poznańskiego Przewodnika Literackiego” – internetowego informatora o wielkopolskim życiu literackim, założyciel Fundacji Kochania Poznania, autor opowiadań kryminalnych retro rozgrywających się w mieście nad Wartą, inicjator stworzenia szlaków kulturowych „Poznańskie legendy” oraz „Kryminalny Poznań”. Obecnie pracuje nad serią książek, w których zamierza udowodnić, że Poznań jest najbardziej romantycznym polskim miastem.
ARCHIWUM WPISÓW
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel wodny Konstancji Raczyńskiej (20 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Ławeczka Ignacego Łukasiewicza (16 lis 2017)
Pomnik Tadeusza Kościuszki (14 lis 2017)
Pomnik Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej (13 lis 2017)
Pomnik Hipolita Cegielskiego (13 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel profesora Zbigniewa Zakrzewskiego (13 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel profesora Edwarda Taylora (29 wrz 2017)
Bohaterowie schodzą z cokołów, czyli historie poznańskich ławeczek i foteli. (30 sie 2017)
Pomnik Roberta Jaeckla (25 sie 2017)
Pomnik Johanna Wolfganga Goethego (31 lip 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Friedricha Schillera (24 lip 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Friedricha Ludwiga Jahna (11 lip 2017)
Pomnik Ofiar Czerwca 1956 (Poznańskie Krzyże) (30 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik feldmarszałka Gneisenau (27 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Margrabiego Brandenburskiego (21 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Bismarcka (14 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Cesarza Fryderyka III (9 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik jeńców francuskich (2 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Grenadierów (Pomnik 6 Pułku Piechoty) (31 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Cesarza Wilhelma I (Pomniki poznańskich żołnierzy poległych w wojnie prusko-francuskiej) (29 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Lwa z Nachodu (Lőwendenkmal) (17 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomniki upadłe z czasów pruskich (17 maj 2017)
Tablica Petera Mansfelda (7 lut 2017)
Tablica Romka Strzałkowskiego - przypadkowej ofiary Czerwca? (29 gru 2016)
Pomnik Poległych w Powstaniu Poznańskim 28-30 czerwca 1956 r. (13 paź 2016)
Pomnik Ofiar Czerwca 1956 (8 wrz 2016)
Tablica Czerwca ’56 – ZNTK (27 lip 2016)
Tablica „Żądamy chleba” (21 lip 2016)
Tablica Czerwca ’56 przed bramą główna HCP (9 lip 2016)
Obelisk „Pamięci Cegielszczaków” (4 lip 2016)
Tablica Stanisława Matyi (27 cze 2016)
Tablica przed Fabryką Pojazdów Szynowych (17 cze 2016)
Pomniki Poznańskiego Czerwca (11 cze 2016)
Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego (przy ul. Dolna Wilda) (24 lut 2016)
Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego (16 lut 2016)
Kopiec Wolności (2 lut 2016)
Pomnik Harcerzy na Malcie (13 sty 2016)
Pomnik poległych na Winiarach (10 sty 2016)
Pomnik zdobywców Ławicy (6 sty 2016)
Pomnik Ofiar Wojen w Kiekrzu (2 sty 2016)
Pomnik 15 Pułku Ułanów (29 gru 2015)
Pomnik Harcerski przy ul. Za Cytadelą (28 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (ul. Królowej Jadwigi/ul. Wierzbięcice) (27 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Junikowie) (26 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Starołęce) (25 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Górczynie) (25 gru 2015)
Posągi królewskie w Pałacu Działyńskich (19 gru 2015)
Galeria królewska w Pałacu Działyńskich (17 gru 2015)
Kartusze i panoplia na Odwachu (13 gru 2015)
Tajemniczy ptak z pałacu Działyńskich (10 gru 2015)
Rzeźba Jana Baptysty Quadro (7 gru 2015)
Pomnik króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (4 gru 2015)
Orzeł na Ratuszu (2 gru 2015)
Koziołki z ratuszowej wieży (30 lis 2015)
Trzej Bracia z Ratusza (27 lis 2015)
Kat z Pręgierza (23 lis 2015)
Pomniki Poznania (22 lis 2015)