blog background
 
Pomniki Poznania: Paweł Cieliczko
Poznań, historia, pomniki,
metka_epoznan
Galeria królewska w Pałacu Działyńskich
ok
28
not ok
0
liczba odsłon: 2144

Niewielu poznaniaków pewnie zdaje sobie sprawę z tego, że nad Pałacem Działyńskich znajduje się rzeźba wyimaginowanego pelikana zrywającego się do lotu. Jeszcze mniej liczne jest grono ludzi, którzy wiedzą, że w pałacowych wnętrzach, a ściśle w Sali Czerwonej, znajdują się rzeźby przedstawiające polskich władców, a co do tego, jakich władców one przedstawiają, pewności nie mają nawet specjaliści. Zanim jednak przejdę do samych rzeźb, napisać muszę kilka słów o pałacowym wnętrzu, które od ponad dwustu lat stanowi fantastyczne tło dla królewskich posągów.

1. Pałac Działyńskich w Poznaniu

Pisałem już o tym, że pałac powstał z dwóch kamienic, a wzniesiony został na zlecenie marszałka wielkiego litewskiego Władysława Rocha Gurowskiego. Na parterze znajdowała się ogromna sień, z parkingiem dla powozów, z której klatka schodowa  prowadziła na pierwsze piętro, do najbardziej reprezentacyjnej Sali Czerwonej. Była ona najważniejszym pomieszczeniem w pałacu, miejscem, w którym przez dwa wieki odbyła się niezliczona ilość wydarzeń kulturalnych, edukacyjnych, naukowych, politycznych i patriotycznych. Jej znaczenie dla miasta jest  niemożliwe do przecenienia. Dla mnie ma ona szczególne znaczenie, bo w niej właśnie, ponad dwadzieścia lat temu, po raz pierwszy występowałem na międzynarodowej konferencji naukowej, a przed niespełna dwudziestu laty, w tej właśnie sali, brałem ślub.

2. Sala Czerwona w Pałacu Działyńskich w Poznaniu

Sala Czerwona Pałacu Działyńskich jest dość niezwykłym wnętrzem, niespotykanym nigdzie więcej w Poznaniu, a jej wystrój i aranżacja nawiązywały do koncepcji artystycznych i architektonicznych realizowanych przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Chciał on stworzyć świecką świątynię, wzorowaną na paryskim Panteonie, z obrazami i rzeźbami przedstawiającymi wybitnych mężów, którzy mieli być wzorem dla współczesnych. Pierwszą realizacją tego królewskiego zamysłu był Pokój Marmurowy w Zamku Królewskim w Warszawie, gdzie w latach 1768-1771 umieszczone zostały 22 portrety królów polskich pędzla Marcelego Baciarellego oraz wielki portret koronacyjny Stanisława Augusta.

3. Pokój Marmurowy w Zamku Królewskim w Warszawie

Rozwinięciem tej koncepcji była Sala Rycerska, stworzona na Zamku Królewskim w latach 1781-1786 przez grupę artystów (architektów, rzeźbiarzy, malarzy), pracujących pod osobistym kierownictwem króla, którzy wykonali 10 owalnych portretów oraz 22 brązowe popiersia przedstawiające wybranych przez niego sławnych mężów.

4. Sala Rycerska w Zamku Królewskim w Warszawie

Zwieńczeniem idei świeckiej świątyni stała się, przebudowana w latach 1788-1795, Rotunda w Łazienkach, która nawet kształtem nawiązywała do rzymskiego Panteonu. Czczeni w niej byli rzymscy cesarze: Tytus, Trajan i Marek Aureliusz, których popiersia zdobiły trzy nadproża drzwi łączących ją z innymi salami Pałacu na Wodzie. W czterech niszach Rotundy znalazły się natomiast posągi – cieszących się uznaniem władcy -  królów polskich: Kazimierza Wielkiego, Zygmunta I Starego, Stefana Batorego oraz Jana III Sobieskiego, co nawiązywało do Galerii Królów z Wersalu. Symbolikę Rotundy objaśniała inskrypcja na fryzie – Postawieni za wzór pożyteczny dla świata.  

4. Rotunda w Pałacu Łazienkowskim w Warszawie

Poznański Pałac Gurowskiego wzniesiony został w latach 1773-1776, jednak już dziesięć lat później (1786-1787) dokonana została jego gruntowana przebudowa, a rachunki wskazują, że znaczne środki wyasygnowane zostały na artystyczne wykończenie wnętrz. Wtedy to zapewne doszło do przebudowania pierwszego piętra pałacu, w wyniku czego powstała reprezentacyjna Sala Czerwona, nawiązująca do najnowszych stołecznych wzorów. Na to, że nie powstała ona, gdy budowano pałac, wskazuje fakt, że jej wysokość nie była taka jak reprezentacyjnej sali balowej w innych pałacach (1,5 – 2 tradycyjnych kondygnacji), a nie różniła się od typowego piętra mieszkalnego. Ze względu na niewielką wysokość, zaprojektowano ją tak, żeby podziały, kolumny i pilastry niwelowały wrażenie nisko zawieszonego sufitu.  

Nazwa sali pochodziła od ścian, które wyłożone były czerwonym stiukiem imitującym marmur. Jednolita barwa marmoryzowanych ścian rozczłonkowana została poprzez szarozielone kolumny i pilastry, które opierały się na płaskich bazach z czarnego marmuru. Wieńczyły je, bogato zdobione, korynckie kapitele wykonane z białego stiuku. Sala Czerwona rozciągała się na całą szerokość budynku. W jej wschodniej ścianie, wychodzącej na rynek, rozmieszczone zostały symetrycznie cztery okna, oddzielone pilastrami, a piąte, środkowe okno, umieszczone zostało w drzwiach, wiodących na  szeroki, kuty balkon.

5. Sala Czerwona Pałacu Działyńskich – widok ściany wschodniej

Przeciwległa, zachodnia ściana Sali Czerwonej powtarzała pięcioosiowy układ i również podzielona była pilastrami. Lustrzanym odbiciem dwóch skrajnych okien były dwie pary drzwi wejściowych, a środkowemu oknu odpowiadały takie same drzwi prowadzące do ściennej szafy. Naprzeciw drugiego i czwartego okna postawiono zaś dwa kamienne kominki. Pomiędzy tymi trzema parami drzwi a sufitem zaprojektowane zostały supraporty, po polsku nazywane naddźwiernikami, czyli prostokątne nisze ozdobione dekoracyjnymi, stiukowymi obramowaniami. Umieszczone w nich zostały płaskorzeźby przedstawiające trzech wielkich królów Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

6. Sala Czerwona Pałacu Działyńskich – widok ściany zachodniej

W supraporcie nad drzwiami południowymi umieszczone zostało popiersie króla Stefana Batorego. Rozpoznać go łatwo po pełnych rysach, zmarszczonym czole, wydatnym podbródku oraz sumiastych wąsach. Jego popiersie wyrzeźbione zostało zapewne na podstawie jakiegoś znanego wówczas portretu, a najbardziej prawdopodobny wydaje się sztych Marcina Kobera. Wykonana z białego stiuku rzeźba wiernie prezentowała typowy strój polski, jaki obowiązywał w czasach, gdy rządy sprawował ten władca: delię z szerokim futrzanym kołnierzem oraz czapkę z piórami spiętymi ozdobną zapinką.

7.  Supraporta z płaskorzeźbą króla Stefana Batorego

W supraporcie nad drzwiami północnymi umieszczono natomiast popiersie króla Władysława IV Wazy. Jego medalion był pewnie także wzorowany na jakimś popularnym wtedy portrecie władcy. Rozpoznać go można łatwo po charakterystycznej, dość otyłej twarzy, krótko przystrzyżonej (zgodnie z ówczesną modą dworską) brodzie oraz długich włosach, zawijających się w loki. Charakterystyczny był także strój panującego: półpancerz z wyłożonym koronkowym kołnierzem, łańcuch z zawieszonym na nim orderem Złotego Runa oraz kapelusz z szerokim rondem i długimi piórami.  

 8. Supraporta z płaskorzeźbą króla Władysława IV

W środkowej supraporcie, tej nad środkowymi drzwiami, prowadzącymi do ściennej szafy, znajdowała się natomiast płaskorzeźba przedstawiająca króla Jana III Sobieskiego. Nie było to jednak jego popiersie, a portret konny. Władca ukazany został w ruchu, siedzi na wspinającym się rumaku, ubrany jest w rzymską zbroję, na głowie ma hełm, a  płaszcz zarzucony na ramiona. Lewą ręką przytrzymuje cugle swego rumaka, a w prawej dzierży buławę. Pod kopytami okrytego lwią skórą konia leży zaś turecki sztandar, tarcza, zawój oraz lanca.

9. Supraporta z płaskorzeźbą króla Jana III Sobieskiego 

Schemat ikonograficzny oraz układ kompozycyjny płaskorzeźby Jana III Sobieskiego nawiązuje w sposób oczywisty do słynnego obrazu pędzla Jerzego Siemiginowskiego.  W stosunku do oryginalnego dzieła malarskiego, płaskorzeźba została znacznie uproszczona. Pominięto, unoszącą się nad zwycięskim władcą postać Viktorii z fanfarą, usunięty został także widok pola bitwy oraz panorama Wiednia z zarysem katedry św. Szczepana w tle.  

10. Obraz Jana III Sobieskiego pędzla Jerzego Siemiginowskiego

Widoczne jest także podobieństwo płaskorzeźby władcy ze środkowej supraporty Sali Czerwonej Pałacu Działyńskich do pomnika króla Jana III Sobieskiego wzniesionego w na Moście Łazienkowskim. Przypomnieć warto, że gdy w 1788 roku pomnik został odsłonięty, przylepiony został do niego wiersz ulotny krytykujący fundatora – króla Stanisława Augusta Poniatowskiego:

Sto tysięcy na pomnik,

ja bym dwakroć łożył,

aby Staś skamieniał,

a Jan III ożył. 

11. Pomnik Jana III Sobieskiego w Łazienkach

Północna i południowa ściana Sali Czerwonej także zostały rozplanowane symetrycznie i stanowią swoje lustrzane odbicia. W środkowej części każdej z nich znajdują się półkoliste nisze z pomnikami, a każda z nisz oflankowana jest dwoma oknami. Okna umieszczone na ścianie południowej wychodzą na ul. Franciszkańską, natomiast te, które znajdują się na ścianie północnej, są oknami pozornymi, zaopatrzonymi w lustra zamiast szyb. 

Najbardziej fascynujące są jednak dwie pary rzeźb stojące w każdej z tych nisz. O nich jednak napiszę w drugiej części tego artykułu, gdyż warto poświęcić odrębne miejsce posągom, których bohaterami wcale nie są Mieszko I, Bolesław Chrobry czy Władysław Łokietek, jak od dziesiątek lat informowano nas we wszystkich przewodnikach oraz książkach naukowych.

 

Paweł Cieliczko

 

Bibliografia:

  1. Zofia Ostrowska-Kębłowska, Architektura i budownictwo w Poznaniu w latach 1780-1880, wyd. 2, Poznań 2009.
  2. Zofia Ostrowska-Kębłowska, Pałac Działyńskich w Poznaniu, Poznań 1958.
  3. Zofia Ostrowska-Kębłowska, Rzeźba, [w:] Dzieje Poznania, t. 1 cz. 2, red. Jerzy Topolski, Warszawa-Poznań 1988, s. 932-937.
  4. Maria Wicherkiewiczowa, Pałac Działyńskich, Poznań 1916.

Fotografie:

  1. Pałac Działyńskich w Poznaniu, fot. Tomasz Koryl, 2015 r.
  2. Sala Czerwona w Pałacu Działyńskich w Poznaniu, poznan.pl/MIM
  3. Pokój Marmurowy w Zamku Królewskim w Warszawie, zamek-krolewski.pl
  4. Rotunda w Pałacu Łazienkowskim w Warszawie, warszawa.fotopolska.pl
  5. Ściana wschodnia Sali Czerwonej w Pałacu Działyńskich w Poznaniu, viewat.org
  6. Ściana zachodnia Sali Czerwonej w Pałacu Działyńskich w Poznaniu, viewat.org
  7. Supraporta z płaskorzeźbą króla Stefana Batorego, poznan.pl/MIM
  8. Supraporta z płaskorzeźbą króla Władysława IV, poznan.pl/MIM
  9. Supraporta z płaskorzeźbą króla Jana III Sobieskiego, poznan.pl/MIM
  10. Obraz Jana III Sobieskiego, Jerzy Siemiginowski, wikipedia.org
  11. Pomnik Jana III Sobieskiego w Łazienkach, lazienki-krolewskie.pl

 

 
WASZE KOMENTARZE[1]
avatarPoyzn: Panie Pewle, pięknie Pan tu wszystko opisał, choć muszę przyznać, że poza opisem wnętrz warszawskiego zamku niewiele akurat jest tu dla mnie nowości. Dlatego ja nie o tym. Może Pan, w końcu fachowiec, spróbuje wytłumaczyć mi dlaczego w Poznaniu nie ma pomnika, ulicy, ronda czy choćby skweru im. marszałka Focha. Ja po prostu tego nie pojmuję. Czy ktoś taką inicjatywę blokuje?
dodano: Sobota, 2015.12.19 09:50
ok
20
not ok
1
odpowiedz|usuń
avatarpomnikipoznania: Poyzn: Panie Pewle, pięknie Pan tu wszystko opisał, choć muszę przyznać, że poza opisem wnętrz warszawskiego zamku niewiele akurat jest tu dla mnie nowości. ...
Witam, Ten artykuł ma charakter rozbiegowy i faktycznie tylko opowiada o tym co wie każdy poznaniak, jestem przekonany, że jego druga część – która opublikuję dziś wieczorem – Pana bardzo zaskoczy :-). Mnie w każdym razie to odkrycie kompletnie zdumiało. Co do patronów poznańskich ulic, to ma pan rację z tym pominięciem Marszałka Focha, wydaje mi się, że nikt tego specjalnie nie blokuje, a zwyczajnie nikt się tym nie zajął. Przed wojną, po wizycie w Poznaniu, miał swoją ulicę (i to nie byle jaką bo to przecież Głogowska tak się nazywała w latach 1929-1939), po wojnie jako marszałek imperialistycznego państwa nie mógł na nią liczyć, natomiast po 1989 roku nikt się chyba o to specjalnie nie zatroszczył więc i blokować nie miał kto.
dodano: Sobota, 2015.12.19 20:39
ok
2
not ok
0
odpowiedz|usuń
avatarpomnikipoznania: Skoro jednak jest potrzeba w poznańskim narodzie, żeby marszałka Focha uhonorować, bo tak odczytuję pański komentarz, to trzeba to zrobić. Mam nawet na to konkretne rozwiązanie, o którym już wcześniej myślałem (bo oczywiście nie ma sensu mieszać i zmieniać nazwy Głogowskiej). Jest taki mały skwer pomiędzy ul. Wyspiańskiego a ul. Matejki, kiedyś była tam taka mała stacyjka benzynowa, obok siedziby Radia Merkury. I moim zdaniem jest to najlepsze w mieście miejsce, któremu mógłby patronować marszałek Foch.. Skwer jest całkiem obszerny, nikt nie ma tam zarejestrowanego adresu więc nie będzie kłopotu ze zmianą adresu, jest blisko ul. Głogowskiej, której kiedyś patronował, no i zaraz przy budynku Radia Merkury, w którym przed wojną mieścił się konsulat Francji. Porozmawiam o tym z radnymi z dzielnicy Łazarz, myślę że poprą nasz wniosek… bo mam nadzieję, że to będzie nasz wniosek :-)
dodano: Sobota, 2015.12.19 20:40
ok
2
not ok
0
odpowiedz|usuń
avatarpomnikipoznania: A jak tak się nad tym jeszcze zastanawiam, to myślę sobie, że nazwa ta bardzo szybko przyjmie się w mieście i wszyscy ją polubią jak bowiem nie lubić „skweru Focha” :-) Pozdrawiam, Paweł Cieliczko
dodano: Sobota, 2015.12.19 20:40
ok
2
not ok
0
odpowiedz|usuń
DODAJ KOMENTARZ | Jesteś niezalogowany, Twój nick będzie poprzedzony ~zaloguj | zarejestruj
Liczba znaków do wykorzystania: 1000
codeimgNie jesteś anonimowy, Twoje IP zapisujemy w naszej bazie danych. Dodając komentarz akceptujesz Regulamin Forum
Do poprawnego działania mechanizmu dodawania komentarzy wymagane jest włączenie obsługi ciasteczek.
avatar
POMNIKI POZNANIA
pomnikipoznania.epoznan.pl
RSSsend_message
Paweł Cieliczko – magister historii, doktor literaturoznawstwa, pomysłodawca pierwszego literackiego bedekera po Poznaniu, twórca i redaktor „Poznańskiego Przewodnika Literackiego” – internetowego informatora o wielkopolskim życiu literackim, założyciel Fundacji Kochania Poznania, autor opowiadań kryminalnych retro rozgrywających się w mieście nad Wartą, inicjator stworzenia szlaków kulturowych „Poznańskie legendy” oraz „Kryminalny Poznań”. Obecnie pracuje nad serią książek, w których zamierza udowodnić, że Poznań jest najbardziej romantycznym polskim miastem.
ARCHIWUM WPISÓW
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel wodny Konstancji Raczyńskiej (20 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Ławeczka Ignacego Łukasiewicza (16 lis 2017)
Pomnik Tadeusza Kościuszki (14 lis 2017)
Pomnik Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej (13 lis 2017)
Pomnik Hipolita Cegielskiego (13 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel profesora Zbigniewa Zakrzewskiego (13 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel profesora Edwarda Taylora (29 wrz 2017)
Bohaterowie schodzą z cokołów, czyli historie poznańskich ławeczek i foteli. (30 sie 2017)
Pomnik Roberta Jaeckla (25 sie 2017)
Pomnik Johanna Wolfganga Goethego (31 lip 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Friedricha Schillera (24 lip 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Friedricha Ludwiga Jahna (11 lip 2017)
Pomnik Ofiar Czerwca 1956 (Poznańskie Krzyże) (30 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik feldmarszałka Gneisenau (27 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Margrabiego Brandenburskiego (21 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Bismarcka (14 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Cesarza Fryderyka III (9 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik jeńców francuskich (2 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Grenadierów (Pomnik 6 Pułku Piechoty) (31 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Cesarza Wilhelma I (Pomniki poznańskich żołnierzy poległych w wojnie prusko-francuskiej) (29 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Lwa z Nachodu (Lőwendenkmal) (17 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomniki upadłe z czasów pruskich (17 maj 2017)
Tablica Petera Mansfelda (7 lut 2017)
Tablica Romka Strzałkowskiego - przypadkowej ofiary Czerwca? (29 gru 2016)
Pomnik Poległych w Powstaniu Poznańskim 28-30 czerwca 1956 r. (13 paź 2016)
Pomnik Ofiar Czerwca 1956 (8 wrz 2016)
Tablica Czerwca ’56 – ZNTK (27 lip 2016)
Tablica „Żądamy chleba” (21 lip 2016)
Tablica Czerwca ’56 przed bramą główna HCP (9 lip 2016)
Obelisk „Pamięci Cegielszczaków” (4 lip 2016)
Tablica Stanisława Matyi (27 cze 2016)
Tablica przed Fabryką Pojazdów Szynowych (17 cze 2016)
Pomniki Poznańskiego Czerwca (11 cze 2016)
Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego (przy ul. Dolna Wilda) (24 lut 2016)
Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego (16 lut 2016)
Kopiec Wolności (2 lut 2016)
Pomnik Harcerzy na Malcie (13 sty 2016)
Pomnik poległych na Winiarach (10 sty 2016)
Pomnik zdobywców Ławicy (6 sty 2016)
Pomnik Ofiar Wojen w Kiekrzu (2 sty 2016)
Pomnik 15 Pułku Ułanów (29 gru 2015)
Pomnik Harcerski przy ul. Za Cytadelą (28 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (ul. Królowej Jadwigi/ul. Wierzbięcice) (27 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Junikowie) (26 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Starołęce) (25 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Górczynie) (25 gru 2015)
Posągi królewskie w Pałacu Działyńskich (19 gru 2015)
Galeria królewska w Pałacu Działyńskich (17 gru 2015)
Kartusze i panoplia na Odwachu (13 gru 2015)
Tajemniczy ptak z pałacu Działyńskich (10 gru 2015)
Rzeźba Jana Baptysty Quadro (7 gru 2015)
Pomnik króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (4 gru 2015)
Orzeł na Ratuszu (2 gru 2015)
Koziołki z ratuszowej wieży (30 lis 2015)
Trzej Bracia z Ratusza (27 lis 2015)
Kat z Pręgierza (23 lis 2015)
Pomniki Poznania (22 lis 2015)