blog background
 
Pomniki Poznania: Paweł Cieliczko
Poznań, historia, pomniki,
metka_epoznan
Kartusze i panoplia na Odwachu
ok
28
not ok
0
liczba odsłon: 3923

Opisując (tutaj) pelikana umieszczonego na zwieńczeniu Pałacu Działyńskich, wspomniałem o zdobiących ten gmach panopliach, czyli instalacjach rzeźbiarskich, których centralnym elementem była zbroja, hełm i tarcza herbowa, a wokół nich wyeksponowane były elementy uzbrojenia: miecze, dzidy, szable, sztandary. Nie rozwijałem tego wątku szerzej, gdyż napisać o tym zamierzałem przy okazji rzeźb znajdujących się na kolejnym, pochodzącym z końca XVIII wieku, zabytkowym obiekcie znajdującym się na poznańskim Starym Rynku, zlokalizowanym dokładnie naprzeciw Pałacu Działyńskich – Odwachu. Jako budynek wojskowy, był on szczególnie predystynowany do tego, by jego szczyt ozdobić elementami rzeźbiarskimi podkreślającymi militarny charakter tego gmachu. Rzeźby umieszczone na poznańskim Odwachu, tworzyły z nim nierozerwalną całość, o czym najlepiej zaświadcza fakt, że nie zniknęły z niego ani w czasie zaborów pruskich, ani w czasie okupacji niemieckiej, dlatego nim przejdę do omówienia rzeźb wieńczących attykę tego gmachu, opowiedzieć muszę nieco o samym budynku.

 

 1. Odwach na Starym Rynku w Poznaniu, poznan.pl, MIM

Pierwszy odwach, jaki funkcjonował na poznańskim rynku, był budynkiem drewnianym i szpecił miasto, dlatego w zaleceniach Komisji Dobrego Porządku z 1784 roku nakazano jego likwidację i zastąpienie go nowym, murowanym obiektem. Zachowało się rozporządzenie komisji w tym zakresie, które poniżej cytuję, zastrzegam jednak, że pisownię poszczególnych słów pozwoliłem sobie nieco uwspółcześnić pozostawiając oryginalną konstrukcję tekstu oraz zastosowaną interpunkcję, a raczej jej brak: 

Ponieważ odwach dla garnizonów w tym to Mieście stanowisko miewających z drzewa tylko wystawiony w okręgu miasta stojący mocno już jest zrujnowany a stąd niebezpieczeństwem przypadku ognia dla Miasta stanowiąc, niemniej szopa dla wozów garnizonowych przy tymże odwachu uszczupla Rynku i ozdobę jego zatłumia, przeto Komisja chcąc do jak najlepszego stanu budowle miasta, a stąd ozdoby jego przyprowadzić nakazuje szlachetnemu Natali Dyrektorowi Policji któremu z przepisu Ustawy dozór nad budowlami przynależy i któremu tę budowlę Komisja wystawić zaleca, zaczynając zaraz w roku przyszłym Tysiąc Siedemset Osiemdziesiątym Piątym Odwach w Okręgu Rynku w masyw dla ozdoby Miasta, wygody garnizonu i bezpieczeństwa od ognia, przysposobiwszy wcześniej materiały, wybudował i dachówką pokrył. Tudzież szopę dla wozów regimentowych z Rynku miasta na insze sposobne miejsce przeniósł. Na takową zaś budowę Komisja z Dochodu Serwisgieltu tudzież struży nocnych do Expensy zbywającego Summę pozostającą naznacza, która gdyby na tę budowlę nie wystarczała tedy sumy na reparację coroczną gmachów i bruków miejskich przez Komisję przeznaczone w pierwszym dziele być mają na tę budowlę.

Podkreślić warto, że Odwach był trzecim budynkiem – po Ratuszu (siedzibie władz miejskich) i Zamku (siedzibie władz królewskich, państwowych) – którego remont, a właściwie budowa sfinansowana została z funduszy Komisji Dobrego Porządku. Odwach wzniesiony został w latach 1783-1787, a za autora jego klasycystycznego projektu uchodzi warszawski architekt Jan Chrystiana Kamsetzera, który pracował już wcześniej dla Starosty Generalnego Wielkopolski Kazimierza Raczyńskiego przy projekcie jego warszawskiego pałacu, a także przy renowacji jego rogalińskiej rezydencji. Potwierdza to także fakt, że ten architekt projektował kilka lat później Nową Kordegardę w Łazienkach Królewskich, która jest w zasadzie powtórzeniem rozwiązań, jakie zastosowane zostały w poznańskim Odwachu.

Sześć lat po wybudowaniu, w wyniku postanowień rozbiorowych, poznańskie znalazło się w granicach państwa pruskiego, a Odwach służyć zaczął potrzebom niemieckiego garnizonu wojskowego. Budynek był siedzibą straży miejskiej, policji, korzystało z niego wojsko, odbywały się przed nim uroczyste zmiany warty, był areszt garnizonowy. Wspomnieć warto, że po wielkim pożarze miasta w 1803 roku władze pruskie przeprowadziły wielką rozbudowę miasta, a w jej ramach Odwach zyskał dwa nowe boczne skrzydła, które miały zasłonić jatki rzeźnicze. W XIX wieku część budynku wykorzystywana była na cele cywilne. Mieściły się w nim sklepy z wódkami, piwem, wyrobami koszykarskimi, a także słynna księgarnia i antykwariat prowadzone przez J.L. Mosesa, a potem Pawła, Józefa i Alberta Jolowiczów. 

Kilka interesujących informacji o Odwachu w okresie międzywojennym zanotował  Zbigniew Zakrzewski:

Niewiele mogę powiedzieć o Odwachu, pięknym budynku z klasycystyczną kolumnadą i niską attyką pokrytą rzeźbami, powstałymi za czasów Stanisława Augusta z inicjatywy przewodniczącego Komisji Dobrego Porządku, Kazimierza Raczyńskiego, ponieważ był w okresie międzywojennym dla zwykłych śmiertelników niedostępny. Jako mały brzdąc obserwowałem jeszcze „za Niemca”, odbywające się przed Odwachem w samo południe zmiany warty przy dźwiękach orkiestry. Z lewego boku tzw. hauptwachy stała budka wartownicza, malowana w ukośne biało-czarne pasy. Malarz Leon Prauziński […] utrwalił na obrazku historyczny moment odmarszu warty niemieckiej i wkroczenia na główny odwach warty polskiej. W związku z przygotowywaniem się Poznania na przyjęcie Ferdynanda Focha władze wojskowe zarządziły odnowienie budynku. Za poradą architekta Rucińskiego i konserwatora zabytków Nikodema Pajzderskiego przemalowano Odwach w jasnej tonacji. Pozostała jednak nietknięta pamiątka z czasów pruskich, brzydka krata żelazna, oddzielająca Odwach od chodnika.

2. Odmarsz warty niemieckiej i wkroczenie polskiej na Głównym Odwachu na Starym Rynku w Poznaniu, Leon Prauziński

W czasie walk o Poznań w 1945 roku budynek Odwachu został zniszczony. Odbudowano go w latach 1949-1951, planując zlokalizowanie tam siedziby oraz pracowni miejskiego konserwatora zabytków. Faktycznie w budynku znajdowała się szkoła baletowa oraz szkoła instruktorów teatralnych, a jego część przeznaczono na mieszkania. Ostatecznie, 1 maja 1961 roku, w budynku Odwachu otwarte zostało Muzeum Ruchu Robotniczego im. Marcina Kasprzaka. Po kompleksowym remoncie przeprowadzonym w latach 1998-1999 otwarto w nim Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918-1919.

Tak w wielkim skrócie przedstawia się historia Odwachu, który jest swoistym cokołem dla serii rzeźb znajdujących się na jego szczycie i właśnie te rzeźby będą przedmiotem mojego zainteresowania. Na ozdobnej attyce budynku Odwachu umieszczone są trzy ozdobne kartusze herbowe, a symetrycznie pomiędzy nimi ustawione są dwa panoplia. Wspomnieć w tym miejscu warto, że bardzo podobne panoplia umieszczone zostały kilka lat wcześniej na gmachu poznańskiego Pałacu Działyńskich, stojącego naprzeciwko Odwachu, co sprawia, że często uważa się, że wyszły spod dłuta tego samego artysty. 

Co ciekawe, wszystkie te rzeźby nie są zewnętrznymi importami, a posiadają najprawdopodobniej poznańską metrykę. Wykonane zostały z jasnoszarego piaskowca pochodzącego z okolic Śmiłowa koło Szydłowca, a ich twórcą był najprawdopodobniej najwybitniejszy ówczesny poznański rzeźbiarz Augustyn Schöps. Zasłynął on jako autor rzeźby przedstawiającej porwanie Prozerpiny przez Plutona umieszczonej w zdobnej cembrowinie fontanny, znajdującej się przed budynkiem poznańskiego Ratusza. Artysta ten jest też najprawdopodobniej autorem pomnika Stanisława Augusta Poniatowskiego w poznańskim Ratuszu (tutaj) oraz rzeźb królów polskich w Pałacu Działyńskich. Na tego artystę wskazuje fakt, że mimo że budynek zaprojektowany został w stylu klasycystycznym, to rzeźby mają wyraźnie późnobarokowy charakter.

Najważniejsza spośród rzeźb umieszczona została na środku attyki, ponad łacińskim napisem fundacyjnym. Centralnym jej elementem jest tarcza herbowa, na której znajduje się ukoronowany herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Pomiędzy Białym Orłem a Pogonią umieszczony jest herb króla Stanisława Augusta Poniatowskiego – Ciołek. Po obu stronach tej tablicy herbowej znajdują się dwie pełnoplastyczne rzeźby przedstawiające atrakcyjne kobiety wsparte o armatnie lufy stanowiące podstawę pomnika. Siedzące na wielkich armatnich lufach Wiktorie - nazywane też Sławami - trzymają w prawych rękach uniesione fanfary, którymi głoszą chwałę Króla, Państwa i Miasta. Za nimi umieszczone są sztandary, stanowiące tło dla godła Rzeczypospolitej, podkreślające militarny charakter budynku.

3. Rzeźba na Odwachu w Poznaniu (środek), poznan.pl, MIM


4. Łaciński napis fundacyjny pod centralną rzeźbą na Odwachu w Poznaniu, poznan.pl, MIM

Po heraldycznej prawej stronie znajduje się druga kompozycja rzeźbiarska, której najważniejszym elementem jest tarcza herbowa, z umieszczonym na niej Nałęczem – znakiem rodowym namiestnika królewskiego w Wielkopolsce Kazimierza Raczyńskiego. Tarcza ta zwieńczona jest koroną i klejnotem, a za tło ma kompozycję o charakterze wojskowym. Składa się ona z ośmiu chorągwi, pomiędzy którymi znajduje się postać kobieca, trzymająca się poroży. Podstawę instalacji stanowią zaś dwie armatnie lufy, przepasane wstęgą z orderami Virtuti Militari, przyznawanymi za wyjątkowe męstwo odniesione w boju.

 


5. Rzeźba na Odwachu w Poznaniu (strona prawa), poznan.pl, MIM

Po heraldycznej lewej stronie względem tarczy królewskiej znajduje się trzecia tablica herbowa, na której umieszczony został herb miasta Poznania. Tło tej tarczy herbowej ma wyraźnie mieszczański charakter, oprócz dwóch sztandarów kompozycję rzeźbiarską tworzą dzidy, topory, kołczan z łukiem i strzałami. Zwieńczenie układu stanowią miecz i pochwa, a ponad nimi znajduje się ręka, trzymająca przechyloną szalkową wagę. Niektórzy uważają, że oznacza ona czuwającą nad miastem Opatrzność Bożą, inni zaś sugerują, że waga zwyczajnie wskazuje na kupiecki charakter miasta. Miejska tarcza podtrzymywana jest przez syreny, z długimi, rybimi ogonami, co podkreślało silny związek  miasta z rzeką, która wówczas płynęła przez nie kilkoma korytami, a i kilka dopływów było na powierzchni. Ponad tarczą herbową umieszczona została korona, która przypomina, że Poznań jest miastem królewskim. 


 6. Rzeźba na Odwachu w Poznaniu (strona lewa), poznan.pl, MIM

Pomiędzy trzema kartuszami z tarczami herbowymi umieszczone zostały symetrycznie dwa panoplia, czyli kompozycje rzeźbiarskie zbudowane wokół zbroi i wyposażone w elementy związane z militariami. Centralny element każdej z tych instalacji artystycznych stanowi zbroja rycerska, tworząca tors, tarczę z hełmem oraz pióropuszem, a za tło służy im kompozycja utworzona z sześciu sztandarów.

 

Paweł Cieliczko

 

Bibliografia:

  1. Janusz Karwat, Odwach, główna warta poznańskiego garnizonu [w:] Kronika Miasta Poznania 2/2003, s. 257-276.
  2. Zbigniew Kopeć, Poznań między wojnami. Opowieść o życiu miasta 1918-1939, Księży Młyn, Łódź, 2013, s.60.
  3. Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz (red), Poznań od A do Z – Leksykon krajoznawczy, Poznań 1998, s. 205. 
  4. Zofia Ostrowska-Kębłowska, Architektura i budownictwo w Poznaniu w latach 1780-1880, wyd. 2, Poznań 2009, s. 103-106.
  5. Bogna Tyszkiewicz, Komisja Dobrego Porządku w Poznaniu 1780-1784, Poznań 2005.
  6. Zbigniew Zakrzewski, Ulicami mojego Poznania. Przechadzki z lat 1918-1939, Poznań 1985, s. 19.

 

Fotografie

      1, 3 - 6. www.poznan.pl/mim

      2. http://www.poznan.pl/powstanie/al_leon_prauzinski/83.htm


 
WASZE KOMENTARZE
DODAJ KOMENTARZ | Jesteś niezalogowany, Twój nick będzie poprzedzony ~zaloguj | zarejestruj
Liczba znaków do wykorzystania: 1000
codeimgNie jesteś anonimowy, Twoje IP zapisujemy w naszej bazie danych. Dodając komentarz akceptujesz Regulamin Forum
Do poprawnego działania mechanizmu dodawania komentarzy wymagane jest włączenie obsługi ciasteczek.
avatar
POMNIKI POZNANIA
pomnikipoznania.epoznan.pl
RSSsend_message
Paweł Cieliczko – magister historii, doktor literaturoznawstwa, pomysłodawca pierwszego literackiego bedekera po Poznaniu, twórca i redaktor „Poznańskiego Przewodnika Literackiego” – internetowego informatora o wielkopolskim życiu literackim, założyciel Fundacji Kochania Poznania, autor opowiadań kryminalnych retro rozgrywających się w mieście nad Wartą, inicjator stworzenia szlaków kulturowych „Poznańskie legendy” oraz „Kryminalny Poznań”. Obecnie pracuje nad serią książek, w których zamierza udowodnić, że Poznań jest najbardziej romantycznym polskim miastem.
ARCHIWUM WPISÓW
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel wodny Konstancji Raczyńskiej (20 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Ławeczka Ignacego Łukasiewicza (16 lis 2017)
Pomnik Tadeusza Kościuszki (14 lis 2017)
Pomnik Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej (13 lis 2017)
Pomnik Hipolita Cegielskiego (13 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel profesora Zbigniewa Zakrzewskiego (13 lis 2017)
BOHATEROWIE SCHODZĄ Z COKOŁÓW: Fotel profesora Edwarda Taylora (29 wrz 2017)
Bohaterowie schodzą z cokołów, czyli historie poznańskich ławeczek i foteli. (30 sie 2017)
Pomnik Roberta Jaeckla (25 sie 2017)
Pomnik Johanna Wolfganga Goethego (31 lip 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Friedricha Schillera (24 lip 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Friedricha Ludwiga Jahna (11 lip 2017)
Pomnik Ofiar Czerwca 1956 (Poznańskie Krzyże) (30 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik feldmarszałka Gneisenau (27 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Margrabiego Brandenburskiego (21 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Bismarcka (14 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Cesarza Fryderyka III (9 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik jeńców francuskich (2 cze 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Grenadierów (Pomnik 6 Pułku Piechoty) (31 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Cesarza Wilhelma I (Pomniki poznańskich żołnierzy poległych w wojnie prusko-francuskiej) (29 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomnik Lwa z Nachodu (Lőwendenkmal) (17 maj 2017)
POMNIKI UPADŁE: Pomniki upadłe z czasów pruskich (17 maj 2017)
Tablica Petera Mansfelda (7 lut 2017)
Tablica Romka Strzałkowskiego - przypadkowej ofiary Czerwca? (29 gru 2016)
Pomnik Poległych w Powstaniu Poznańskim 28-30 czerwca 1956 r. (13 paź 2016)
Pomnik Ofiar Czerwca 1956 (8 wrz 2016)
Tablica Czerwca ’56 – ZNTK (27 lip 2016)
Tablica „Żądamy chleba” (21 lip 2016)
Tablica Czerwca ’56 przed bramą główna HCP (9 lip 2016)
Obelisk „Pamięci Cegielszczaków” (4 lip 2016)
Tablica Stanisława Matyi (27 cze 2016)
Tablica przed Fabryką Pojazdów Szynowych (17 cze 2016)
Pomniki Poznańskiego Czerwca (11 cze 2016)
Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego (przy ul. Dolna Wilda) (24 lut 2016)
Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego (16 lut 2016)
Kopiec Wolności (2 lut 2016)
Pomnik Harcerzy na Malcie (13 sty 2016)
Pomnik poległych na Winiarach (10 sty 2016)
Pomnik zdobywców Ławicy (6 sty 2016)
Pomnik Ofiar Wojen w Kiekrzu (2 sty 2016)
Pomnik 15 Pułku Ułanów (29 gru 2015)
Pomnik Harcerski przy ul. Za Cytadelą (28 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (ul. Królowej Jadwigi/ul. Wierzbięcice) (27 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Junikowie) (26 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Starołęce) (25 gru 2015)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (Cmentarz na Górczynie) (25 gru 2015)
Posągi królewskie w Pałacu Działyńskich (19 gru 2015)
Galeria królewska w Pałacu Działyńskich (17 gru 2015)
Kartusze i panoplia na Odwachu (13 gru 2015)
Tajemniczy ptak z pałacu Działyńskich (10 gru 2015)
Rzeźba Jana Baptysty Quadro (7 gru 2015)
Pomnik króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (4 gru 2015)
Orzeł na Ratuszu (2 gru 2015)
Koziołki z ratuszowej wieży (30 lis 2015)
Trzej Bracia z Ratusza (27 lis 2015)
Kat z Pręgierza (23 lis 2015)
Pomniki Poznania (22 lis 2015)