blog background
 
Maciej Brzeziński: Poznańskie Historie
historia, zabytki, kultura, ludzie
metka_epoznan
Kulturkampf
ok
95
not ok
3
liczba odsłon: 742

Zwykło się uważać kulturkampf, czyli „walki o kulturę”, prowadzoną przez kanclerza Bismarcka w latach siedemdziesiątych XIX wieku, za jeden z frontów walki z polskością w zaborze pruskim. W rzeczywistości, były to działania skierowane przeciwko Kościołowi katolickiemu w całym Cesarstwie Niemieckim, co jednak mocno dotknęło Polaków jako, że większość z nich wyznawała katolicyzm.

Dzisiejszy artykuł nie tyle dotyczy Poznania, co raczej zaboru pruskiego. Nie mniej jednak, nie da się przecież oddzielić Poznania od reszty ziem polskich, pozostających pod władzą Prus w XIX stuleciu.


Kanclerz Otto von Bismarck, źródło: Wikimedia.


I sobór watykański i papieska nieomylność

Przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w Europie dziewiętnastego stulecia, zdominowały dwa wielkie wydarzenia. Pierwszym z nich była wojna prusko-francuska 1870-1871, która zakończyła się zwycięstwem Prus i w efekcie doprowadziła do proklamowania Cesarstwa Niemieckiego z królem Prus Wilhelmem I, jako cesarzem Niemiec. W tym samym czasie, na Półwyspie Apenińskim, miały miejsce zdarzenia, które zmieniły na zawsze historię tego regionu. Wojska włoskie, kończąc dzieło zjednoczenia swego kraju, zajęły Rzym, ogłaszając go swoją stolicą i likwidując tym samym Państwo Kościelne, istniejące od ponad tysiąca lat. Papież Pius IX ogłosił się „więźniem Watykanu”, obłożył ekskomuniką wszystkich tych, którzy się do tego przyczynili i zawiesił obrady soboru watykańskiego I, który rozpoczął się zaledwie rok wcześniej. Sobór nigdy się już nie zebrał, ale zanim jego obrady zawieszono, ojcowie soborowi większością głosów, ale przy silnej opozycji kilkudziesięciu biskupów i teologów, podjęli bodaj najbardziej kontrowersyjną uchwałę w dziejach Kościoła, a mianowicie uchwalili dogmat o nieomylności papieża.


I sobór watykański, źródło: Wikimedia.


Dogmat ten legł u podstaw kulturkampfu, warto więc pokrótce napisać, o co właściwie tyle krzyku. Przez lata narosło wiele kontrowersji w sprawie tego dogmatu, wynikające z jego niezrozumienia i pewnych uproszczeń. Właściwie przekonanie o tym, że papież jest nieomylny kiedy ex cathedra wypowiada się w sprawach wiary i moralności, jest równie stare, jak prymat papieski, a więc sięga początków chrześcijaństwa. Już Ojcowie Kościoła doszli do wniosku, że skoro biskup Rzymu jest wikariuszem Chrystusa i następcą św. Piotra, to musi być nieomylny mocą sprawowanego urzędu, choć jako człowiek, może się mylić. Hasło: Roma locuta, causa finita („Rzym przemówił, sprawa skończona”), powstało już ze wczesnym średniowieczu, jednakże, nieomylność papieska dotyczy tylko takiej sytuacji, w której spełnione są jednocześnie trzy warunki:

1. Papież działa wykonując urząd papieża i nauczyciela wszystkich chrześcijan.

2. Papież ma wyraźną intencję ogłoszenia jakieś nauki jako ostatecznej.

3. Wypowiada się w sprawach wiary i moralności.


Papież Pius IX, źródło: Wikimedia.


Ogłoszenie dogmatu w tym konkretnym momencie, miało za zadanie podnieść autorytet papieski i ostatecznie zakończyć spory wewnątrz Kościoła na temat zakresu władzy biskupów, stopnia ich niezależności od Rzymu, a także na nowo zdefiniować pozycję papiestwa w niekorzystnym dla niego czasie. Trzeba przyznać, że dogmat częściowo spełnił swoją rolę, a następcy Piusa IX cieszyli się takim autorytetem w świecie, nie tylko katolickim zresztą, jakiego nie mieli od średniowiecza. Z drugiej strony, dogmat spotkał się z ostrym sprzeciwem części duchownych i teologów oraz doprowadził do powstania tzw. kościołów starokatolickich, choć tak naprawdę nie wprowadzał on niczego nowego. W ogóle dogmaty w Kościele Rzymskokatolickim nie są uchwalane ad hoc, tylko zawsze potwierdzają coś, w co katolicy wierzyli od co najmniej kilkuset lat. No dobrze, ale co ma dogmat o nieomylności papieża do Bismarcka? Już śpieszę wyjaśnić.

Źródła kulturkampfu

Autorem terminu kulturkampf  był Rudolf Virchow, który w ten sposób określał walkę nowej kultury liberalno-świeckiej z konserwatyzmem, reprezentowanym, jego zdaniem, przez katolików. Bismarck, dążąc do konsolidacji nowo zjednoczonego państwa, zamierzał zdusić wszelką opozycję, reprezentowaną głównie przez katolicką partię Centrum, a przy okazji chciał zadać cios Polakom ze wschodnich rubieży II Rzeszy, dla których katolicyzm był ważnym składnikiem świadomości narodowej. Ogłoszenie dogmatu o nieomylności przyjął kanclerz jako osobistą zniewagę. Uważał, że teraz biskupi niemieccy staną się po prostu urzędnikami papiestwa, a za swego pana uznają raczej papieża niż cesarza i będą narzędziem ingerencji Watykanu w wewnętrzne sprawy Niemiec. Podobnie rzecz mogła stać się z księżmi, którzy mając duży wpływ na wiernych i uczniów prowadzonych przez siebie szkół, mogliby wpajać im wierność raczej Watykanowi, niż ojczyźnie. Pozostał tylko problem, jak poprowadzić tę walkę i czy Niemcy są w stanie ją wygrać?


Karykatura przedstawiająca zmagania Bismarcka z Piusem IX, źródło: Wikimedia.


Ustawy specjalne

Sojusznikiem w walce z Kościołem katolickim mogli okazać się starokatolicy. Jak już wspomniałem, jednym z następstw dogmatu o nieomylności papieża, było powstanie Kościołów starokatolickich, utworzonych przez duchownych i wiernych, odrzucających dogmat. Głównymi centrami starokatolicyzmu były ośrodki akademickie: Bonn, Monachium i Wrocław. Ruch ten miał także sporo zwolenników w Prusach Wschodnich i na Górnym Śląsku. Hierarchia katolicka ostro wystąpiła przeciw starokatolikom, ekskomunikując wielu księży, sprzyjającym temu ruchowi. Państwo postanowiło wziąć w obronę prześladowanych starokatolików, uderzając tym samym w autorytet hierarchii. Spotkało się to z oporem katolickich duchownych, atakujących rząd z ambon podczas mszy. Tego pretekstu szukał Bismarck. W 1871 r. Reichstag uchwalił tzw. paragraf kazalnicy, przewidujący karę do dwóch lat więzienia za głoszenie poglądów godzących w porządek publiczny. Był to punkt zwrotny w stosunkach między państwem, a Kościołem.

Kolejnym posunięciem antykościelnym rządu było usunięcie jezuitów z terytorium Rzeszy, a wkrótce represje spadły na pozostałe zakony. W 1875 r. usunięto z Niemiec wszystkie zakony z wyjątkiem tych, które zajmowały się opieką nad chorymi. W Prusach, a zatem także na ziemiach polskich zaboru pruskiego, oddano szkolnictwo wyznaniowe pod nadzór państwa. W dniach od 11 do 14 maja 1873 r. opublikowano tzw. „ustawy majowe”, dzięki którym rząd niemiecki zdobył decydujący wpływ na obsadę stanowisk kościelnych. Uzyskanie pozwolenia na obsadzenie danej parafii uzależniono od ukończenia niemieckiego gimnazjum, następnie trzyletniego kursu teologicznego na uniwersytecie państwowym oraz zdania odpowiedniego egzaminu. Rok później, także w maju, wprowadzono tzw. „ustawę banicyjną”, zakładającą możliwość wydalenia duchownego z danych miejscowości, okręgów, a nawet z państwa. Jak nietrudno zgadnąć, wprowadzenie „ustaw majowych” wywołało upór ze strony duchowieństwa katolickiego. Władze niemieckie postanowiły go złamać, zawieszając świadczenia państwa na rzecz Kościoła oraz wprowadzając dozór świeckich parafian nad majątkiem parafii. W 1874 r. wprowadzono śluby i metryki cywilne. Ostatnie dwie ustawy antykościelne wprowadzono w 1876 r. Pierwsza przewidywała możliwość uwięzienia duchownego, którego wypowiedzi godziłyby w porządek prawny państwa, a druga wprowadzała nadzór państwa nad majątkiem kościelnym w diecezjach.

Kulturkampf w zaborze pruskim

Jak już wspomniałem, kulturkampf  miał w zamierzeniu Bismarcka spełnić dwie rzeczy: podporządkować Kościół katolicki państwu i uderzyć w Polaków, których większość wyznawała katolicyzm, a duchowieństwo cieszyło się dużym autorytetem w zaborze pruskim. Hierarchia katolicka odmawiała podporządkowania się „ustawom majowym”, a kar pieniężnych ostentacyjnie nie płaciła. Władze państwowe zamknęły więc seminaria w Poznaniu, Gnieźnie, Braniewie i Pelplinie, zawieszając jednocześnie działalność Wydziału Teologicznego na Uniwersytecie Wrocławskim.


Arcybiskup Mieczysław Halka-Ledóchowski, źródło: Wikimedia.


Najbardziej nieprzejednanym przeciwnikiem posunięć rządu wobec Kościoła, był arcybiskup gnieźnieński i poznański, Mieczysław Halka-Ledóchowski (1822 – 1902). Pisałem już o nim na blogu w tekście: Dyplomata - arcybiskup - więzień - kardynał wspomnę jedynie, że objął on katedry w Poznaniu i Gnieźnie w 1866 r., wcześniej robił karierę jako dyplomata w służbie papiestwa. Początkowo jednak cieszył się uznaniem władz i niechęcią ze strony polskich wiernych, zabraniał bowiem księżom udziału w działalności narodowej, śpiewania pieśni patriotycznych w kościołach oraz prowadzenia agitacji na rzecz polskich kandydatów do sejmu pruskiego. Większą część swojej aktywności poświęcał na rzecz obrony świeckiej władzy papieża, nie wahając się nawet prosić Bismarcka i Wilhelma I o interwencję w obronie papieża przeciw Włochom. Kiedy jednak rząd wprowadził „ustawy majowe”, natychmiast się im przeciwstawił, za co został aresztowany i osadzony w więzieniu w Ostrowie Wielkopolskim w 1874 r. Rok później, papież mianował go kardynałem. Władze pruskie zwolniły go z więzienia, ale musiał wyjechać z kraju. Osiadł w Rzymie, ale dalej zarządzał diecezjami przez tajnych administratorów.

Duchowieństwo w zaborze pruskim pozostało w swej większości wierne przełożonym. Wkrótce wtrącono do więzienia biskupów sufraganów: poznańskiego – Jana Janiszewskiego i gnieźnieńskiego – Józefa Cybichowskiego. Represje spadły na kler niższy. Wielu księży wtrącono do więzienia lub wygnano. W 1881 r. na całym obszarze zaboru pruskiego, wskutek represji, 262 parafie nie były całkowicie obsadzone, brakowało 690 księży. Niektórzy księża podejmowali współpracę z państwem, ale były to przypadki odosobnione. Księży takich nazywano „rządowymi”. Większość z nich została ekskomunikowana. Po stronie państwa opowiedzieli się także starokatolicy. Tam, gdzie usuwano niepokornych księży, pojawiali się zakonspirowani księża, prowadzący tajne duszpasterstwo.

Wierni występowali często w obronie swoich prześladowanych księży, a przy okazji manifestowali wrogą postawę wobec Bismarcka i germanizacji. Organizowano wiece, zbierano podpisy pod petycje potępiające antykościelne posunięcia rządu oraz zbierano pieniądze dla represjonowanych księży. W obronie interesów Kościoła występowali też posłowie polscy w parlamencie pruskim i niemieckim. Stosowano także bierny opór wobec księży starokatolickich i „rządowych”, których przysyłano na miejsce aresztowanych lub wygnanych księży katolickich. Bywało, że rodzice nie posyłali dzieci na lekcje religii, które prowadzili duchowni starokatoliccy lub „rządowi”.

Klęska kulturkampfu

Pod koniec lat siedemdziesiątych Bismarck zdał sobie sprawę, że jego polityka wobec Kościoła, nie przyniosła rezultatów. Opór duchowieństwa nie został złamany, wierni bronili księży, a starokatolicyzm nie zyskał takiej popularności, jakiej się spodziewano. W zaborze pruskim wzmógł się opór przeciw germanizacji, a prześladowany arcybiskup Ledóchowski, wyrósł na męczennika polskiej sprawy narodowej. Kulturkampf zamiast przyczynić się do przekształcenia polskich poddanych króla pruskiego w Prusaków mówiących po polsku, zmieniał ich w polskich patriotów.


Papież Leon XIII, źródło: Wikimedia.


Tymczasem w II Rzeszy pojawił się nowy wróg, którego Bismarck bardziej się obawiał, niż Kościoła. Chodziło tu mianowicie o socjalistów. Kanclerz doszedł do wniosku, że Kościół, równie nieprzejednany wróg socjalizmu jak on sam, może być cennym sojusznikiem w walce z socjalistami. Tylko jak wyjść z tej całej awantury z twarzą? Na szczęście dla kanclerza w 1878 r., po niezwykle długim, bo liczącym 32 lata pontyfikacie (najdłuższym w historii), zmarł bezkompromisowy papież Pius IX. Zastąpił go nieco bardziej skłonny do kompromisu, Leon XIII. Sam Kościół w Niemczech zmęczony był długą walką z rządem i rad by zawrzeć rozejm z państwem. Od 1882 r. rząd Bismarcka stopniowo wycofywał się z ustawodawstwa antykościelnego i już wkrótce przywrócono stan sprzed 1872 r., ale i „żelazny kanclerz” postawił swoje warunki, a jednym z najważniejszych kwestii w pertraktacjach pomiędzy Berlinem a Watykanem, była sprawa polska.


Karykatura ukazująca stosunek Bismarcka do Leona XIII, źródło: Wikimedia.


Formalnie arcybiskupem Gniezna i Poznania był nadal kardynał Ledóchowski, przebywający w Rzymie. W tym czasie był on już jednym z najbardziej wpływowych kardynałów w kurii rzymskiej. Bismarck zażądał dymisji kardynała. W 1886 r. papież poprosił Ledóchowskiego o zrzeczenie się godności arcybiskupa, a ten się zgodził. Teraz kanclerz wyraził życzenie, aby nowym arcybiskupem został Niemiec. Papież, zdecydowany pójść na kompromis z Bismarckiem, wysunął kandydaturę proboszcza z Królewca, ks. Juliusza Dindera. Bismarck przystał na to i oto po raz pierwszy na stolicach prymasów Polski zasiadł Niemiec, co było ciosem dla Polaków. Dinder jednak nie spełnił oczekiwań pruskiej administracji i nie stał się bezwolnym narzędziem w rękach germanizatorów, zresztą był słabego zdrowia i zmarł już w 1890 r., po zaledwie czterech latach posługi. W tym czasie jednak nie było już Bismarcka, a nowy kanclerz Leo von Caprivi, wprowadził pewną odwilż w stosunkach z Polakami.

Bismarckowski kulturkampf  okazał się być jednym z największych błędów polityki skądinąd wybitnego polityka, jakim był „żelazny kanclerz”. Walka z Kościołem, choć nie była bezpośrednio zwrócona przeciw Polakom, to jednak oznaczała wzmocnienie kursu germanizacyjnego. Jak czas pokazał, doprowadziło to jedynie do wzrostu oporu ze strony Polaków.

Źródło:

S. Salmonowicz, Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, Warszawa 1998.

L. Trzeciakowski, Pod pruskim zaborem 1850 – 1918, Warszawa 1973.

Z. Zieliński, Papiestwo i papieże dwóch ostatnich wieków, Warszawa 1999.

 
WASZE KOMENTARZE
DODAJ KOMENTARZ | Jesteś niezalogowany, Twój nick będzie poprzedzony ~zaloguj | zarejestruj
Liczba znaków do wykorzystania: 1000
codeimgNie jesteś anonimowy, Twoje IP zapisujemy w naszej bazie danych. Dodając komentarz akceptujesz Regulamin Forum
Do poprawnego działania mechanizmu dodawania komentarzy wymagane jest włączenie obsługi ciasteczek.
avatar
MACIEJ BRZEZIŃSKI
poznanskiehistorie.epoznan.pl
RSSsend_message
Nazywam się Maciej Brzeziński. Z wykształcenia jestem historykiem i wschodoznawcą. Od maja 2011 roku prowadzę tego bloga. Historia Poznania to jedna z moich pasji, ale za to największa, dlatego chcę popularyzować fascynujące dzieje tego miasta. Można mnie znaleźć także pod adresem: www.poznanskiehistorie.blogspot.com oraz na facebooku. Zapraszam więc do lektury.
Mój kontakt: poznanskiehistorie@gmail.com
ARCHIWUM WPISÓW
Sołacz - willowa dzielnica Poznania (15 cze 2017)
Cesarzowa Wiktoria w Poznaniu (9 cze 2017)
Protestanci w przedrozbiorowym Poznaniu, część 2 (27 maj 2017)
Protestanci w przedrozbiorowym Poznaniu, część 1 (18 maj 2017)
Zanim powstały Targi Poznańskie, czyli Wystawa Wschodnioniemiecka w 1911 roku. (14 maj 2017)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1835, część 2 (4 maj 2017)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1835, część 1 (27 kwi 2017)
10 poznańskich "naj..." (18 kwi 2017)
Medycyna i higiena w renesansowym Poznaniu (2 kwi 2017)
Adwentyści Dnia Siódmego w Poznaniu (22 mar 2017)
Bambrzy w dziejach Poznania, część 2 (9 mar 2017)
Bambrzy w dziejach Poznania, część 1 (3 mar 2017)
Jeżyckie wille - luksus i elegancja (15 lut 2017)
Legendarni biskupi poznańscy wg Długosza (6 lut 2017)
10 najsłynniejszych poznanianek (II) (22 sty 2017)
Poznaniacy wobec powstania listopadowego (30 lis 2016)
Paganini w Poznaniu (23 lis 2016)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1810, część 2 (17 lis 2016)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1810, część 1 (9 lis 2016)
Żydzi w międzywojennym Poznaniu (27 paź 2016)
Ks. Józef Rogaliński i starania o uniwersytet w osiemnastowiecznym Poznaniu (19 paź 2016)
10 najpiękniejszych ulic w Poznaniu (13 paź 2016)
Aleksander I w Poznaniu (29 wrz 2016)
Współczesne kościoły Poznania (23 wrz 2016)
Generał Tadeusz Kutrzeba i Armia "Poznań" (14 wrz 2016)
Niegolewski i inni, czyli wielkopolscy szwoleżerowie Napoleona (6 sie 2016)
Początki nowoczesnego sportu w Poznaniu (17 lip 2016)
Od października do czerwca, czyli ogólnopolskie znaczenie Czerwca'56 (7 lip 2016)
Johow-Gelände, czyli urok łazarskich kamienic (23 cze 2016)
Jak bernardyn z franciszkaninem, czyli wojna mnichów w siedemnastowiecznym Poznaniu (16 cze 2016)
95 lat Międzynarodowych Targów Poznańskich (2 cze 2016)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1790, część 2 (25 maj 2016)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1790, część 1 (19 maj 2016)
Adelajda i Kazimierz, czyli królewski ślub w katedrze poznańskiej (5 maj 2016)
Obchody Millenium Chrztu Polski w Poznaniu w 1966 roku (24 kwi 2016)
Jak Poznańczycy walczyli z germanizacją, część 2 (16 kwi 2016)
Jak Poznańczycy walczyli z germanizacją, część 1 (10 kwi 2016)
Socrealizm w Poznaniu (16 mar 2016)
Panowie z Górki (2 mar 2016)
Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, czyli namiastka uniwersytetu (25 lut 2016)
Jordan - biskup polski czy poznański? (11 lut 2016)
Zjazd poznański 1530 roku (3 lut 2016)
Architektura międzywojennego Poznania (28 sty 2016)
10 nietuzinkowych poznaniaków (12 sty 2016)
Życie w Poznaniu w pierwszych miesiącach Wielkiej Wojny w świetle "Kuriera Poznańskiego" (15 gru 2015)
Święci patroni Poznania (9 gru 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1740, część 2 (24 lis 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1740, część 1 (17 lis 2015)
Cmentarz na Górczynie (4 lis 2015)
130 lat komunikacji telefonicznej w Poznaniu (21 paź 2015)
Włosi w dawnym Poznaniu (7 paź 2015)
"Ukochana żona", czyli historia księżnej Ryksy szwedzkiej, żony Przemysła II (12 sie 2015)
10 najpiękniejszych kamienic poznańskiej "belle epoque" (28 lip 2015)
Od Intendentury do Collegium Historicum (14 lip 2015)
"Naród Sobie", czyli narodziny i pierwsze lata Teatru Polskiego w Poznaniu (30 cze 2015)
Rymarze, krawcy i kuśnierze, czyli słów kilka o rzemieślnikach w średniowiecznym Poznaniu (24 cze 2015)
Kulturkampf (9 cze 2015)
Poznańscy muzułmanie (2 cze 2015)
Port rzeczny w Poznaniu (26 maj 2015)
10 osobliwości Poznania (13 maj 2015)
Szkoci w Poznaniu (5 maj 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1700, część 2 (27 kwi 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1700, część 1 (21 kwi 2015)
Poznańscy reformaci i ich śródecki kościół (24 mar 2015)
Generał Krzyżanowski, czyli jak wielkopolski szlachcic został amerykańskim bohaterem (10 mar 2015)
Ludzie niezwyczajni - o Dezyderym Chłapowskim i księdzu Piotrze Wawrzyniaku słów kilka (3 mar 2015)
10 najpiękniejszych miejsc w Poznaniu (17 lut 2015)
Marcin Kasprzak i Róża Luksemburg, czyli socjaliści w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (1 lut 2015)
Wybierzmy 10 najpiękniejszych miejsc w Poznaniu (26 sty 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1650, część 2 (18 sty 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1650, część 1 (11 sty 2015)
Poznańska parafia prawosławna (14 gru 2014)
10 najpiękniejszych i najcenniejszych poznańskich kościołów (30 lis 2014)
"De optimo senatore", czyli międzynarodowa kariera pewnego poznańskiego biskupa (16 lis 2014)
Od Wszystkich Świętych do Andrzejek, czyli listopad w wielkopolskiej tradycji ludowej (2 lis 2014)
Poznań 1146 - Krzyszków 1157 (26 paź 2014)
Historia Folwarku Edwardowo (12 paź 2014)
Targowisko, centrum polskości i miejsce zgromadzeń, czyli Stary Rynek w XIX wieku (9 paź 2014)
10 symboli Poznania (21 wrz 2014)
Ad maiorem Dei gloriam, czyli przybycie jezuitów do Poznania (14 wrz 2014)
Na pensji w Poznaniu dziewiętnastego stulecia (7 wrz 2014)
Dzieje Górczyna (31 sie 2014)
Przerwa wakacyjna (27 lip 2014)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1580, część 2 (21 lip 2014)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1580, część 1 (13 lip 2014)
10 najsłynniejszych poznanianek (29 cze 2014)
Katedra poznańska królewską nekropolią? (22 cze 2014)
Grecy w Poznaniu (15 cze 2014)
Konstancja z Potockich Raczyńska, czyli żywot kobiety niezwykłej (8 cze 2014)
Poznańska parafia Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego (1 cze 2014)
Gniezno czy Poznań? Gdzie znajdowała się pierwsza stolica Polski? (25 maj 2014)
No to mamy już 3 lata! (21 maj 2014)
10 osób, które najbardziej przyczyniły się do rozwoju Poznania (18 maj 2014)
Co kryje park na osiedlu Czecha? Pruskie umocnienia wśród ratajskich bloków! (11 maj 2014)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1500, część 2 (4 maj 2014)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1500, część 1 (27 kwi 2014)
Wesołych Świąt! (13 kwi 2014)
Beocja czy Sparta? Jak wykształcił się poznański etos (23 mar 2014)
Reformowany Kościół Katolicki w Polsce i jego poznańska siedziba (16 mar 2014)
Pomniki Wieszcza Adama w Poznaniu (2 mar 2014)
Dominikanie, karmelici, bernardyni, czyli zakony żebracze w średniowiecznym Poznaniu (16 lut 2014)
Od Śluzy Katedralnej do powstania ICHOT (9 lut 2014)
W domu i w kamienicy, czyli jak mieszkali poznaniacy w XIX stuleciu (2 lut 2014)
Od osady Stelmachy do placu Wiosny Ludów (26 sty 2014)
Wehikuł czasu, czyli jak się żyło w Poznaniu 600 lat temu, część 2 (19 sty 2014)
Wehikuł czasu, czyli jak się żyło w Poznaniu 600 lat temu, część 1 (12 sty 2014)
Dwa stare forty. Jedna historia, wspólna przyszłość? (5 sty 2014)
Chwała Zwycięzcom! (26 gru 2013)
Wesołych Świąt! (22 gru 2013)
Z Poznania do Hollywood, czyli historia Lilli Palmer (15 gru 2013)
Legenda o trzech skradzionych Hostiach - prawda, czy mit? (8 gru 2013)
Sejm Dzielnicowy w Poznaniu (1 gru 2013)
Panorama renesansowego Poznania (17 lis 2013)
Miejsce kaźni Wielkopolan w okresie II wojny światowej - obóz koncentracyjny w Forcie VII w Poznaniu (8 lis 2013)
Kłopotliwy honorowy obywatel miasta Poznania (3 lis 2013)
Historia Jeżyc, część 2 (27 paź 2013)
Historia Jeżyc, część 1 (20 paź 2013)
Poznań kontra Kraków, czyli jezuickie starania o uniwersytet w Poznaniu w 1611 roku (13 paź 2013)
Doktor Marcin i inni, czyli początki poznańskiej pracy organicznej (29 wrz 2013)
Poznań w oparach czarnej magii (24 wrz 2013)
"W Poznaniu na wygnaniu", czyli poznańskie lata Kazimiery Iłłakowiczówny (15 wrz 2013)
Perły poznańskich podwórek, czyli ul. Ratajczaka 14 - historia zabudowy w podwórzu (8 wrz 2013)
Przerwa wakacyjna (21 lip 2013)
Burzliwe dzieje ratuszowego orła (14 lip 2013)
Podróż sentymentalna kolejką wąskotorową - kiedyś czasy świetności, a dziś pozostałości i wspomnienia (7 lip 2013)
Poznań pod wodą (30 cze 2013)
Wędrujące serce generała (23 cze 2013)
Pancerna Impreza. Fotorelacja z Dnia Otwartych Koszar w Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych (16 cze 2013)
Odrodzenie z upadku, czyli działalność Komisji Dobrego Porządku w Poznaniu (9 cze 2013)
Fort VIIa - militarna przeszłość, "biurowa" przyszłość (2 cze 2013)
Od Wszechnicy Piastowskiej do Uniwersytetu Poznańskiego (26 maj 2013)
Książę Przemysł I - ojciec Poznania (19 maj 2013)
Medycyna i higiena w Poznaniu XIX stulecia (12 maj 2013)
28. Dni Ułana 2013 - fotorelacja Agnieszki Wiśniewskiej. (7 maj 2013)
"Błazeńskie urządzenie", czyli historia poznańskich koziołków (28 kwi 2013)
Poznańska Gra Liczbowa "Koziołki" (21 kwi 2013)
Hipodrom Wola - tradycja i teraźniejszość (14 kwi 2013)
Halo, halo, tu Radio Poznań! (7 kwi 2013)
Wesołych Świąt (28 mar 2013)
Książka w renesansowym Poznaniu (24 mar 2013)
Świat, którego już nie ma - Bambrzy na poznańskich Ratajach (17 mar 2013)
"Wichrzyciele i warchoły", czyli Marzec'68 w Poznaniu (10 mar 2013)
Apel (3 mar 2013)
Pozostałości Poznańskiej Twierdzy Fortowej - Fort 1 (3 mar 2013)
Alianckie naloty na Poznań (24 lut 2013)
Budynki pokawaleryjskie w Poznaniu, czyli od koszar do osiedla (17 lut 2013)
Jego Królewska Mość Mikołaj Rychlik (10 lut 2013)
Poznań w latach Wielkiej Wojny (3 lut 2013)
Zachować w pamięci miniony czas, czyli o Muzeum Uzbrojenia na poznańskiej Cytadeli (27 sty 2013)
Konkurs "Blog Roku 2012" (24 sty 2013)
"Piękna Polka", czyli historia królowej Elżbiety Ryksy (20 sty 2013)
Spotkanie z Igorem Janke (15 sty 2013)
Poznańskie stadiony, część 3 - Stadion przy ul. Bułgarskiej (13 sty 2013)
Dwieście lat temu urodził się Hipolit Cegielski! (6 sty 2013)
Wesołych Świąt !!! (19 gru 2012)
Rozrywki dzieci i młodzieży w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (9 gru 2012)
Powojenna odbudowa Starego Rynku (2 gru 2012)
Roman Wilhelmi - wybitny aktor z Poznania (25 lis 2012)
Ponowny pochówek junikowskich kosynierów (21 lis 2012)
Antiqua civitas posnaniensis, czyli dzieje Śródki (18 lis 2012)
Poznań w listopadzie 1918 roku (11 lis 2012)
Poznańska moda w czasach Oświecenia (5 lis 2012)
Odsłonięcie pomnika Romana Wilhelmiego w Poznaniu - fotorelacja (5 lis 2012)
Mały komunikat (5 lis 2012)
Poznańskie stadiony, część 2 - Stadion im. Edmunda Szyca (5 lis 2012)
Legenda polskiej archeologii (21 paź 2012)
Jak budowano Winogrady (14 paź 2012)
Poznaniaków droga ku nowoczesności (8 paź 2012)
Złodziejki, prostytutki, cudzołożnice, czyli kobieca przestępczość w dawnym Poznaniu (30 wrz 2012)
Od mostu Łacina do mostu św. Rocha (23 wrz 2012)
Jak króla Henryka w Poznaniu witano (16 wrz 2012)
Poznańskie stadiony, część 1 - Stadion Lecha na Dębcu (9 wrz 2012)
Budowniczy, uczony, biskup i polityk, czyli opowieść o Janie Lubrańskim (2 wrz 2012)
Pomniki dziewiętnastowiecznego Poznania (26 sie 2012)
Poznańscy ułani (15 sie 2012)
Na scenach kabaretów międzywojennego Poznania (12 sie 2012)
Próby emancypacji poznańskich Żydów w pierwszej połowie XIX wieku (8 sie 2012)
Dzieje "Poznańskiej Wenecji" (5 sie 2012)
Czas na urlop! (17 lip 2012)
Poznański debiut Władysława Hańczy (15 lip 2012)
Najcenniejsza relikwia poznańskiej katedry (11 lip 2012)
Łacińskie inskrypcje na poznańskim Ratuszu, część 2 (8 lip 2012)
Łacińskie inskrypcje na poznańskim Ratuszu, część 1 (4 lip 2012)
Poznański romantyk - Ryszard Wincenty Berwiński (28 cze 2012)
Na pomoc Prezydentowi i Rządowi! Poznań wobec przewrotu majowego 1926 roku (24 cze 2012)
Roman May i jego przemysłowe imperium (20 cze 2012)
Poznańskie organy Ladegasta (17 cze 2012)
Książka w średniowiecznym Poznaniu (10 cze 2012)
Wielkopolskie struktury przedwojennego wywiadu i kontrwywiadu, czyli "Dwójka" w Poznaniu i Bydgoszczy, część 2 (6 cze 2012)
Wielkopolskie struktury przedwojennego wywiadu i kontrwywiadu, czyli "Dwójka" w Poznaniu i Bydgoszczy, część 1 (3 cze 2012)
"Echt Poznanioki" kontra "Galicjoki", czyli konflikt swój-obcy w międzywojennym Poznaniu (30 maj 2012)
Królewska Niemiecka Akademia (27 maj 2012)
No to stuknął nam roczek! (20 maj 2012)
Pierwszy polski podręcznik savoir-vivre (16 maj 2012)
Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT, czyli jak wypromować Poznań, część 2 (13 maj 2012)
Dzieje poznańskiej masonerii, część 2 (9 maj 2012)
Dzieje poznańskiej masonerii, część 1 (6 maj 2012)
Poznań a Konstytucja 3 Maja (3 maj 2012)
Rowerem przez Afrykę (29 kwi 2012)
Rycerze św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu (25 kwi 2012)
Czy w Poznaniu strzelano do cara? (15 kwi 2012)
Początki poznańskiej kinematografii (11 kwi 2012)
Palmy, zajączek i dyngus, czyli wielkopolskie tradycje wielkanocne, część 2 (1 kwi 2012)
Palmy, zajączek i dyngus, czyli wielkopolskie tradycje wielkanocne, część 1 (28 mar 2012)
Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT, czyli jak wypromować Poznań, część 1 (25 mar 2012)
Ostatnia publiczna egzekucja w Polsce (21 mar 2012)
Poznańskie duchy i zjawy (18 mar 2012)
Szermierz poznańskiej kontrreformacji (14 mar 2012)
Moda renesansowego Poznania (11 mar 2012)
Związki Józefa Ignacego Kraszewskiego z Poznaniem (7 mar 2012)
Edukacja regionalna - czy jest obecna w szkole? (4 mar 2012)
O profesji kata w dawnym Poznaniu (29 lut 2012)
Ferdinand Foch w Poznaniu (26 lut 2012)
Najstarsza poznańska nekropolia (22 lut 2012)
O poznańskich łaźniach (19 lut 2012)
Ustrój renesansowego Poznania (15 lut 2012)
Tragiczna historia Ludgardy (12 lut 2012)
Trakt Królewsko-Cesarski. Podróż po historii Poznania, częśc 3 (8 lut 2012)
Perły Starego Rynku, część 4 (5 lut 2012)
Matka, żona i nauczycielka, czyli pozycja kobiet w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (1 lut 2012)
Ze wspomnień poznańskiego architekta (29 sty 2012)
Trakt Królewsko-Cesarski. Podróż po historii Poznania, częśc 2 (25 sty 2012)
Między lojalnością a kontestacją. Mniejszość niemiecka w międzywojennym Poznaniu (22 sty 2012)
Poznań w Prusach Południowych 1793 - 1806 (17 sty 2012)
Trakt Królewsko-Cesarski. Podróż po historii Poznania, część 1 (15 sty 2012)
Krynoliny, gorsety, surduty i cylindry. Kilka słów o modzie dziewiętnastowiecznego Poznania, część 2 (12 sty 2012)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (10 sty 2012)
Kawiarnia, teatr i karty, czyli kilka słów o rozrywkach osiemnastowiecznego Poznania (8 sty 2012)
Z Rogalina przez Francję i Holandię, do Brazylii (5 sty 2012)
Bale w hotelu Bazar (3 sty 2012)
Świąteczny komunikat (20 gru 2011)
Gwiazdor, makiełki i Herody, czyli wielkopolskie tradycje bożonarodzeniowe, część 2 (18 gru 2011)
Gwiazdor, makiełki i Herody, czyli wielkopolskie tradycje bożonarodzeniowe, część 1 (15 gru 2011)
Perły Starego Rynku, część 3 (13 gru 2011)
Krynoliny, gorsety, surduty i cylindry. Kilka słów o modzie dziewiętnastowiecznego Poznania (11 gru 2011)
Prezydent "Rzeczpospolitej Polskiej Poznańskiej" (5 gru 2011)
Perły Starego Rynku, część 2 (4 gru 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 7 (1 gru 2011)
Most znany i nieznany (29 lis 2011)
Romantycy i spiskowcy, czyli próba wywołania powstania w 1846 roku w Poznaniu (27 lis 2011)
Mentalność mieszkańców dawnego Poznania (24 lis 2011)
Perły Starego Rynku, część 1 (22 lis 2011)
Elegantki i modnisie dwudziestolecia międzywojennego (20 lis 2011)
Prezydent-legenda, czyli opowieść o Cyrylu Ratajskim (17 lis 2011)
Skóry, wosk, śledzie i wino, czyli handel nowożytnego Poznania, część 2 (15 lis 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 6 (13 lis 2011)
Patron najsłynniejszej ulicy w Poznaniu (10 lis 2011)
Miłość i polityka (8 lis 2011)
Skóry, wosk, śledzie i wino, czyli handel nowożytnego Poznania, część 1 (6 lis 2011)
Jak budowano Rataje (3 lis 2011)
Cmentarze na poznańskiej Cytadeli (1 lis 2011)
Muzyka w dawnym Poznaniu (30 paź 2011)
Polacy i Niemcy w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (27 paź 2011)
Dyplomata - arcybiskup - więzień - kardynał (25 paź 2011)
To już niemal sto lat, czyli historia Warty Poznań (23 paź 2011)
Subiektywny przegląd ważnych, zabawnych i tragicznych wydarzeń z dziejów osiemnastowiecznego Poznania (20 paź 2011)
Tramwaje konne w Poznaniu (18 paź 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 6 (16 paź 2011)
Religijność w barokowym Poznaniu (13 paź 2011)
Twórca poznańskiego ratusza (11 paź 2011)
Dzieje poznańskiej sceny operetkowej (9 paź 2011)
Poznańskie wiosła (6 paź 2011)
Rozrywki mieszkańców renesansowego Poznania (4 paź 2011)
Administracja niemiecka w okupowanym Poznaniu 1939-45 (2 paź 2011)
Doktor Marcin (29 wrz 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 5 (27 wrz 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 5 (25 wrz 2011)
Subiektywny przegląd ważnych, zabawnych i tragicznych wydarzeń z dziejów siedemnastowiecznego Poznania (22 wrz 2011)
Historia "Kolejorza", część 2 (20 wrz 2011)
Od miasta-twierdzy do nowoczesnej metropolii. Rozwój Poznania w 1 poł. XX wieku. (18 wrz 2011)
Ludność żydowska w średniowiecznym i nowożytnym Poznaniu (15 wrz 2011)
Filolog i fabrykant. Opowieść o Hipolicie Cegielskim (13 wrz 2011)
Historia "Kolejorza", część 1 (11 wrz 2011)
Pomnik Armii "Poznań" (9 wrz 2011)
Międzynarodowe Targi Poznańskie w okresie międzywojennym, część 2 (6 wrz 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 4 (4 wrz 2011)
Wrzesień 1939 roku w Poznaniu (2 wrz 2011)
Międzynarodowe Targi Poznańskie w okresie międzywojennym, część 1 (31 sie 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 4 (29 sie 2011)
Most Królowej Jadwigi (27 sie 2011)
Subiektywny przegląd ważnych, zabawnych i tragicznych wydarzeń z dziejów szesnastowiecznego Poznania (25 sie 2011)
Poznańska Georges Sand (23 sie 2011)
Bułgarzy w Poznaniu (21 sie 2011)
Kolegium Jezuickie w Poznaniu (19 sie 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 3 (17 sie 2011)
Występy Heleny Modrzejewskiej na scenach poznańskich teatrów (15 sie 2011)
Komunikat (30 lip 2011)
Przybycie Bambrów do Poznania (28 lip 2011)
Edward hr. Raczyński (1786 - 1845) (26 lip 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 3. Czas pracy i odpoczynku. (25 lip 2011)
Edukacja dziewcząt w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (24 lip 2011)
Subiektywny przegląd ważnych, zabawnych i tragicznych wydarzeń z dziejów średniowiecznego Poznania (22 lip 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 2 (22 lip 2011)
Szwedzi w Poznaniu, część 2 (21 lip 2011)
Mikołaj Skrzetuski (ok. 1610 - 1673) (19 lip 2011)
Szwedzi w Poznaniu, część 1 (18 lip 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 1 (17 lip 2011)
Poznań na morzach i oceanach, część 3 (16 lip 2011)
Poznań na morzach i oceanach, część 2 (15 lip 2011)
Poznań na morzach i oceanach, część 1 (14 lip 2011)
Inteligencja polska w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (13 lip 2011)
Biskup Andrzej Bniński (1396 - 1479) (12 lip 2011)
Perypetie z pomnikiem Bamberki (11 lip 2011)
Reformacja i kontrreformacja w Poznaniu, część 2 (10 lip 2011)
Reformacja i kontrreformacja w Poznaniu, część 1 (9 lip 2011)
Biblioteka Raczyńskich (8 lip 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 2 (7 lip 2011)
Antoni Pfitzner i jego firma (5 lip 2011)
Krótka historia Łazarza (4 lip 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 1 (3 lip 2011)
Przyjęcia u prezydenta Ratajskiego (2 lip 2011)
Emilia Sczaniecka (1804 - 1896) (1 lip 2011)
Zajezdnia tramwajowa przy ulicy Gajowej (30 cze 2011)
Panorama średniowiecznego Poznania, część 2 (29 cze 2011)
Pomnik Poznańskiego Czerwca'56 (28 cze 2011)
Poznański Czerwiec 1956 (27 cze 2011)
Przemysł piwowarski w Poznaniu w XIX i na początku XX wieku (26 cze 2011)
Panorama średniowiecznego Poznania, część 1 (25 cze 2011)
Pomnik Bismarcka w Poznaniu (24 cze 2011)
Akademia Lubrańskiego (23 cze 2011)
Kościół św. Wojciecha (22 cze 2011)
Antoni Radziwiłł 1775 - 1833 (21 cze 2011)
Ustrój średniowiecznego Poznania (20 cze 2011)
Fortyfikacje Twierdzy Poznań - bariera w rozwoju miasta w XIX wieku (19 cze 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 5 (18 cze 2011)
Pałac Górków (16 cze 2011)
Józef Struś 1510 - 1568 (15 cze 2011)
Brytyjski nalot na Poznań (14 cze 2011)
Krótka historia Wildy (13 cze 2011)
Zamtuzy i gamratki, czyli płatna miłość w Poznaniu, część 2 (12 cze 2011)
Więzienia w Poznaniu (10 cze 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 4 (9 cze 2011)
Pożary i powodzie w renesansowym Poznaniu (8 cze 2011)
Perła poznańskiego baroku (7 cze 2011)
Twórca praskiego golema był Poznaniakiem (6 cze 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 3 (5 cze 2011)
Zamtuzy i gamratki, czyli płatna miłość w Poznaniu, część 1 (4 cze 2011)
Pręgierz (3 cze 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 2 (2 cze 2011)
Paweł Edmund Strzelecki 1797 - 1873 (1 cze 2011)
Zamek Wilhelma II (31 maj 2011)
Poznańskie czarownice i ich obrońcy (30 maj 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 1 (29 maj 2011)
Poznaniak wśrod pionierów pediatrii (27 maj 2011)
Poznaniak współtwórcą wielkich odkryć geograficznych (26 maj 2011)
Sytuacja kobiet w renesansowym Poznaniu (25 maj 2011)
Zamek Przemysła (24 maj 2011)
Dopisek (23 maj 2011)
Napoleon w Poznaniu (23 maj 2011)
Herb miasta Poznania (22 maj 2011)
Skąd się wzięła nazwa "Poznań"? (21 maj 2011)
Witam wszystkich i zapraszam do lektury. (20 maj 2011)
Zdjęcie: Marek Barankiewicz