blog background
 
Maciej Brzeziński: Poznańskie Historie
historia, zabytki, kultura, ludzie
metka_epoznan
Dwa stare forty. Jedna historia, wspólna przyszłość?
ok
117
not ok
1
liczba odsłon: 3301

To już kolejny artykuł napisany przez Agnieszkę Wiśniewską. Agnieszka zaprasza nas dziś do zapoznania się z historią dwóch fortów, należących do dawnej Twierdzy Poznań: VIa i V. Zapraszam do lektury. 


T

en artykuł należy do bardziej osobistych. Po części jest to związane z tematyką moich zainteresowań. Północne rejony Poznania są mi szczególnie bliskie, gdyż tu się wychowałam, chodziłam do szkoły podstawowej i spędziłam większą część życia. Opisywane miejsca swoim zwyczajem odwiedziłam. Forty IVa i V są interesujące i przyciągają ze względu na swój obecny wygląd a ich wojenne losy i tragiczny koniec walk na Pododcinku „Północ” sprawiają, że ich historia staje się mroczna a zarazem fascynująca.



Powstanie i historia

Pierwszy z obiektów - Fort IVa Waldersee II - znajduje się przy ulicy Lechickiej, na terenie Wilczego Młyna, w północnej części Poznania w pobliżu zakola głównego nurtu Warty. W sąsiedztwie wybudowano osiedle domów jednorodzinnych, a także powstały ogródki działkowe. Zbudowano go na planie trapezu w latach 1878 – 1881 w pierwszym etapie budowy twierdzy fortowej jako fort pomocniczy, artyleryjski. Patronem Fortu IVa  był Alfred von Waldersee, pruski i niemiecki feldmarszałek, który był Szefem Sztabu Generalnego armii niemieckiej w latach 1888 - 1891. Architektem obiektu został Komitet Inżynieryjny Głównego Inspektoratu Twierdz. Budowę nadzorował kapitan Walter, pełniący obowiązek nadzorcy z ramienia wojska. Jest to fort pośredni (Zwischenwerk) starego typu. W trakcie budowy miała miejsce katastrofa budowlana. Wał główny usypano na glinianym podłożu. Kiedy wykopano fosę, woda dostała się na powierzchnię warstwy nieprzepuszczalnej. A do tego naturalne pochylenie terenu powodujące osuwanie się ziemi sprawiło, iż osunął się wał główny. Fort IVa otaczała 9 metrowa fosa. Dzieło posiadało trzy kaponiery (budowle do prowadzenia ognia bocznego wzdłuż fosy): dwie czołowe – prawą i lewą, do których prowadziły dwie poterny (podziemne przejścia komunikacyjne) z majdanów (dziedzińców wewnętrznych) oraz szyjową, znajdującą się w koszarach szyjowych, z prawej strony głównej bramy wjazdowej. Wał posiadał cztery trawersy ziemne (wały oddzielające stanowiska bojowe). Dwa z nich ze schronami zbudowano na czole fortu natomiast dwa pozostałe znajdowały się na obu barkach. Przeciwskarpa w części czołowej i barkowej obiektu była murowana a w części szyjowej utworzono ziemną. Przeciwskarpę wieńczył płot forteczny. Przez całość przebiegała droga kryta. W szyi fortu umieszczono koszary, będące jednokondygnacyjnym ciągiem pomieszczeń. W koszarach znajdowały się wartownie, a także izba oficerska, izby żołnierskie oraz kuchnia. Elewacja tych koszar stanowi skarpę fortu w części szyjowej. Z koszar można było dostać się centralnym przejściem do pomieszczeń powstałych pod trawersem osiowym, a następnie stamtąd do lewej i prawej części majdanu. Na majdan prowadziły też symetryczne wyjścia ze skrzydeł koszar.


Teren fortu musiał być odwadniany. Służyły do tego kanały, mające za zadanie odprowadzanie wody do głównej studni zbiorczej, którą utworzono w prawym załamaniu szyi. Ze studni kanałem woda spływała do rowu na zapolu.


Projekt fortu IVa. 


Fort IVa przeszedł modernizację w 1888 roku. Wzmocniono sklepienia nakrywając warstwą piasku i betonu, co miało wzmocnić dzieło od góry. Kaponiery zostały zmienione na nowszego typu (przeciwskarpowe), w których umieszczono armaty rewolwerowe o kalibrze 37 mm. Poterna, prowadząca do lewej kaponiery została zaślepiona, natomiast poterna prowadząca do kaponiery prawej stała się jednym z najgłębiej położonych korytarzy po przedłużeniu i poprowadzeniu pod fosą. Do wybuchu I wojny światowej przebudowano fort tak, aby spełniał wymogi nowych realiów wojennych. Między innymi co drugie okno koszar zostało zamurowane, a wejścia do potern, wyjazdy na majdany i brama główna wzmocniono murami antypodmuchowymi wyposażonymi w przejścia labiryntowe, powstały też okopy.


Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w okresie międzywojennym Fort IVa przejęty został przez Wojsko Polskie, które zaadaptowało go na magazyny. Wiadomo też, że teren fortu był przystosowany do funkcji gospodarczych (wojsko uprawiało tam cebulę). Obiekt stracił wartość militarną. Zmieniono także jego nazwę. Otrzymał imię polskiego patrona, którym został Augustyn Brzeżański – pułkownik wojsk polskich powstania listopadowego.


W miarę wzrastania poczucia zagrożenia zbliżającym się wybuchem II wojny światowej poczyniono przygotowania wznosząc m.in. schron obserwacyjno – bojowy nad lewą kaponierą na drodze krytej. Schron przetrwał do dziś.

Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Poznania fort nie zmienił swego charakteru tj. pełnił podobne funkcje jak w okresie międzywojennym.


Drugi z omawianych obiektów - Fort V Waldersee I - swą nazwę otrzymał tak jak Fort IVa od nazwiska Alfreda von Waldersee. Zbudowano go w latach 1879 – 1883 na terenie Naramowic przy ulicy Lechickiej. Obecnie od północnej strony sąsiaduje z osiedlem o nazwie „Za Fortem”, natomiast na południu wybudowano osiedle Wichrowe Wzgórze. Dojazd do Fortu V stanowiła droga forteczna, obecnie częściowo zachowana a także droga rokadowa, którą jest dzisiejsza ulica Lechicka. Był to fort główny artyleryjski wchodzący w skład Twierdzy Poznań. Został zbudowany jak wszystkie forty główne na planie pięciokąta. Architektem obiektu był pruski generał piechoty Hans von Biehler. Powstał w pierwszym etapie budowy twierdzy fortowej. Różnił się nieco od pozostałych fortów tego samego typu; posiadał wydłużone barki będące miejscem na wał piechoty. Natomiast podobnie jak w Forcie VI prochownia znajdowała się pod nasypem osiowym przy centralnej poternie. Fort był modernizowany w zależności od rozwoju techniki wojennej a także możliwości artylerii.


Projekt fortu V.


W latach 1887 - 1889 fort przeszedł pierwszą modernizację. W jej trakcie wprowadzono rozwiązanie, którego nie zastosowano w innych podobnych obiektach Twierdzy Poznań. Rozebrana została kaponiera czołowa, którą zastąpiono kaponierą rewersową. Następnie stropy i mury zostały wzmocnione. Wtedy też przedłużono do dziesięciu stanowisk ziemną baterię znajdującą się na prawym barku (przed modernizacją wyposażona była w sześć stanowisk). Podczas modernizacji wybudowane zostało stanowisko obserwacyjne P.B.St.87. Umiejscowiono je na środkowej remizie wału artyleryjskiego. Do wybuchu II wojny światowej w Forcie V zbudowano jeszcze betonowy schron obserwacyjno – bojowy znajdujący się przy schronie lewej baterii. W roku 1931 zmieniono nazwę patrona obiektu. Fort otrzymał polskich patronów, którymi stała się rodzina Mycielskich. W okresie II wojny światowej fort najprawdopodobniej pełnił funkcję więzienia, a później stał się szpitalem.


Wojenna zawierucha

Alarm dla Twierdzy Poznań niemieckie dowództwo ogłosiło o godzinie 5:25, 20 stycznia 1945 roku. Trwała zimowa ofensywa Armii Czerwonej, która szybko zbliżała się do okolic Poznania. Rozpoczęła się ewakuacja miasta; ludność cywilna wyjeżdżała pociągami na zachód. Wieczorem około godziny 18 z miasta wyjechał namiestnik Kraju Warty Arthur Greiser, pozostawiając pogrążoną w chaosie cała administrację. Oddziały niemieckie wyznaczone do obrony Poznania poczyniły szybkie przygotowania i zajmowały wyznaczone pozycje. Opisywane forty znajdują się w północnej części Poznania. Tędy przebiegała niemiecka linia obrony odcinka północnego. Sięgała aż do północnego zachodu czyli do Fortu VIa Stockhausen i linii kolejowej na Szczecin. Walki toczyły się również w Naramowicach i Umultowie – ówczesnych podpoznańskich wsiach leżących w sąsiedztwie Fortu IVa i Fortu V. Obrona północnych rejonów miasta została powierzona hauptmannowi (polski odpowiednik to kapitan) Prasserowi, wcześniejszemu dowódcy 6. Kompanii w V Szkole Podchorążych w Poznaniu. Fort V Waldersee obsadziły Kompanie „Hecht”, dowodzone przez leutnanta (podporucznika) Hechta, a Kompanie „Schiller” pod dowództwem leutnanta Schillera zajęły Fort IVa. Odcinek wsparła bateria haubic 105 mm.  Na obszarze znajdującym się na północ od Fortu V rozmieszczony został pluton pod dowództwem leutnanta Metznera, natomiast w pobliżu Umultowa pluton dowodzony przez leutnanta Kretzera. Do obrony tych wysuniętych posterunków przeznaczono także armaty przeciwlotnicze oraz baterie lekkich i ciężkich dział przeciwlotniczych. Przy Forcie V ustawiono dwie armaty kalibru 88 mm i prawdopodobnie też działo 234. Baterii Ciężkich Dział Przeciwlotniczych. W różnych miejscach rozlokowani byli żołnierze okaleczeni we wcześniejszych walkach w czasie działań wojennych, ale nadal zdolni do służby w artylerii przeciwlotniczej, chłopcy z Hitlerjugend i starsi już w wieku popoborowym. Wszyscy ci ludzie byli pomocnikami artylerii przeciwlotniczej. Kiedy Rosjanie zbliżali się już do miasta w fortach na północnym odcinku trwały gorączkowe przygotowania do obrony. W Forcie V stanowisko dowodzenia objął Hauptmann Zaag. Dodatkowo rozmieszczono jeszcze dwustu ludzi tzw. pododdział batalionu remontowego, którego bezpośrednie dowodzenie przejął hauptmann Zaag.


24 stycznia Armia Czerwona sforsowała Wartę. Pierwsze jednostki radzieckie pojawiały się w północnych rubieżach Poznania. 25 stycznia zaatakowały w rejonie Naramowic, ale nie dotarły jeszcze do Fortów IVa i V. Atak został odparty przez Niemców. Lecz 26 stycznia Rosjanie uderzyli ponownie, atakując duży obszar począwszy od Fortu V, aż w kierunku do Golęcina i znajdujących się tam koszar. Po południu podjęto próbę kolejnego ataku; tym razem wzdłuż szosy naramowickiej. Dwa dywizjony artylerii rakietowej utknęły przed zabudowaniami dworu w Naramowicach, gdzie wojska niemieckie stawiały zaciekły opór.


Hans Ludwig Muller, który służył jako pomocnik w Baterii Ciężkich Dział Przeciwlotniczych o numerze 216/I wspominał, że nad ranem 27 stycznia w rejonie Naramowic pozycje niemieckie w pobliżu Fortu V zostały zaatakowane przez pojedynczy czołg T-34. Maszynę wroga udało się zniszczyć trafieniem z działa kalibru 88 mm.


W nocy z 30 na 31 stycznia Rosjanie przerzucili 82. Dywizję Piechoty Gwardii, która otrzymała zadanie złamania obrony Niemców w rejonie Naramowic, począwszy od Fortu IVa aż po Fort VI Tietzen, a skończywszy na opanowaniu całego północnego przedpola Cytadeli. Natarcie w kierunku Fortów V i Va Bonin prowadził należący do 82. Dywizji 246. Pułk Piechoty Gwardii dowodzony przez pułkownika Klepikowa. Rejon Naramowic zaatakował 244. Pułk Piechoty Gwardii pod dowództwem podpułkownika Pawlenki. Tego dnia walk poległ dowodzący wschodnim skrzydłem odcinka północnego hauptmann Zaag. Zastąpił go oberleutnant (porucznik) Futterer. Z częścią swojej kompanii przedostał się z Cytadeli do Fortu V. Na miejscu zastał trudną sytuację broniących obiektu towarzyszy. W działach kończyła się amunicja. Spory zapas pocisków posiadała tylko bateria lekkich dział przeciwlotniczych 2 cm. Było tylko dwóch lekarzy, opiekujących się wieloma rannymi. Pod wieczór, gdy się ściemniło pochowano w sąsiedztwie fortu hauptmanna Zaaga.


Wojska Armii Czerwonej atakowały prawie na całym froncie północnym, co bardzo osłabiało broniące się oddziały niemieckie, którym brakowało już ciężkiego sprzętu. 9 lutego toczyły się ciężkie walki w obronie Fortu IVa i drogi wiodącej do Naramowic. 10 lutego Rosjanie otoczyli Fort V; ostrzeliwali go i wzywali broniącą go załogę do poddania się. Dzień 12 lutego  rozpoczął się bezustannymi i silnymi atakami rosyjskich wojsk Fortów: V oraz IVa. Ostrzał i apele propagandowe nie zmusiły Niemców do kapitulacji. W kolejnym dniu pododdziały 82. Dywizji Piechoty Gwardii uderzyły w kierunku Fortu IVa, który tym sposobem został odcięty od niemieckich linii obrony. Fort został otoczony. Wojskom rosyjskim udał się zdobyć bunkier pocztowy, który pełnił funkcję pomocniczego lazaretu polowego. Ze wspomnień Otto Jorna – rannego, przebywającego w tym lazarecie dowiadujemy się, iż Rosjanie po zdobyciu bunkra okradli rannych zabierając wartościowe przedmioty, grozili bronią i bili. Żądali też alkoholu.


Bunkier pocztowy na Os. Kosmonautów, źródło: Wikimedia.


14 lutego, około godzin południowych padła obrona Fortu IVa. Jego wnętrza wypełnione były rannymi Niemcami. Nie bacząc na to, wkrótce po zdobyciu obiektu wojska radzieckie podpaliły wnętrze Fortu miotaczami ognia. Wszyscy przebywający tam ranni żołnierze niemieccy zostali spaleni żywcem.


Fort IVa w 1946 r., źródło: M. Krzyżaniak.


W dniu 15 lutego sytuacja była już krytyczna. Fort V pozostawał nadal w rękach Niemców. To tam skierował się Hauptmann Prasser dowódca Pododcinka „Północ” z towarzyszącą mu grupą około sześćdziesięciu żołnierzy. Po ich przybyciu przyszedł rozkaz komendanta Twierdzy Poznań o ewakuacji i przebiciu się do Cytadeli.


Hauptmann Prasser jak i oberleutnant Futterer zdawali sobie sprawę z tego, że dotarcie do Cytadeli będzie niezwykle trudne, a wręcz prawie niemożliwe, gdyż obszar pomiędzy Fortem V a Cytadelą był już zajęty przez armię wroga. Ostatni fort na linii Pododcinka „Północ” pozostający jeszcze w rękach niemieckich był już otoczony. Od wschodu stacjonowali już Rosjanie (po zdobyciu Fortu IVa), od strony południowej nacierały siły rosyjskie wspierane ciężką artylerią. W stronę zachodnią, po upadku Fortu Va także nie było możliwości ucieczki. Na północ od Fortu natomiast były łąki i pola oraz rów przeciwczołgowy. Ten obszar był też obsadzony niewielką liczbą żołnierzy rosyjskich ( główne siły kierowały się na Cytadelę ). Ten kierunek ewakuacji obrońców Fortu V został wybrany 15 lutego. Rozkaz nakazywał udanie się do Cytadeli w celu jej obrony. Tego dnia oberleutnant Futterer wydał rozkaz przedarcia się do Cytadeli. Wieczorem 15 lutego opuścił Fort z grupą żołnierzy. Ze swoją jednostką ewakuował się również hauptmann Prasser. Trasa ucieczki miała wieść na północ do rowu przeciwczołgowego, dalej na wschód w kierunku Warty, a następnie wzdłuż rzeki do Cytadeli. Do celu dotarły tylko pojedyncze grupy żołnierzy. Z relacji oberleutnanta Futterera wynika, iż Rosjanie zorientowali się o ucieczce obrońców Fortu V w kierunku północnym i silnie obsadzili ten obszar. Niemcy docierając do rowu przeciwczołgowego sądzili, że wzdłuż Warty nie ma jeszcze wojsk radzieckich. Natrafili tu na silny ogień nieprzyjaciela, a dalsze poruszanie się w kierunku Warty było niemożliwe. Podjęto decyzję o dalszym przebijaniu się na północ. Silny opór Rosjan spowodował rezygnację z wykonania rozkazu dotarcia do Cytadeli. Decyzja oberleutnanta Futterera jak i hauptmanna Prassera została potraktowana jako złamanie rozkazu i dezercja. Groził im sąd wojenny po dotarciu do niemieckich linii.


Te grupy niemieckich żołnierzy, które opuściły Fort V i zdecydowały się udać na południe w kierunku Cytadeli wpadły nocą prawdopodobnie w rosyjską zasadzkę. Jak wspominał świadek tamtych wydarzeń Rajmund Korcz, który przy Forcie V spędził prawie całą wojnę,  obszar, pomiędzy Fortem a wałem biegnącym pomiędzy obecną ulicą Lechicką pokryty był ciałami żołnierzy niemieckich i radzieckich. Taki obraz wskazuje na rozegranie krwawej walki.



Fort V w 1945 r., źródło: M. Krzyżaniak.


Rankiem 16 lutego dowodzący Fortem V leutnant Nemitz poddał obiekt. Dalsza walka i stawienie oporu nie miało już sensu. W Forcie, po opuszczeniu go przez żołnierzy niemieckich pozostali tylko lekarze, personel medyczny i przede wszystkim chorzy i ranni niezdolni już do walki. Rosjanie po zajęciu Fortu wyznaczyli Ernsta Beckera – jednego z rannych żołnierzy aby wyprowadził do zachodniej części miasta rannych, którzy byli w stanie iść o własnych siłach. Była to grupa około 250 – 300 ludzi. Resztę, która nie była w stanie poruszać się Rosjanie spalili miotaczami ognia tak jak uprzednio miało to miejsce w Forcie IVa. Te okrutne sceny potwierdzał wspomniany już Rajmund Korcz, który widział w pomieszczeniach Fortu spalone ciała niemieckich żołnierzy.


Oberleutnant Futterer uniknął sądu wojennego. W trakcie ucieczki, po drodze przyłączył się do grupy niemieckich żołnierzy, uciekających ze wschodniej części Poznania. Z grupą tą 13 marca dotarł do niemieckich linii w pobliżu Gryfina. Hauptmann Prasser także uniknął sądu wojennego. Mimo zimna i ataków rosyjskich zdołał ze swym oddziałem przekroczyć Wartę i Noteć. Doszli w pobliże Wałcza. Pod koniec lutego kilka metrów od niemieckich linii, zginął podczas ostatniego starcia z wojskami wroga w pobliżu miejscowości Machliny.


Los Fortów w okresie powojennym

W Forcie IVa w wyniku działań wojennych z początku 1945 roku uszkodzeniu uległy koszary szyjowe. Po zakończeniu wojny obiekt nie był użytkowany. W latach 1952 – 1965 został wysadzony i częściowo rozebrany. Pomimo tych działań pozostały jednak elementy, które zachowały się dość dobrze m.in. brama wjazdowa, poterna, prowadząca pod fosą do kaponier przeciwskarpy, czy część koszar. W latach osiemdziesiątych w części koszar mieściły się magazyny. Od około roku 1990 Fort był opuszczony. Coraz bardziej niszczony i zaśmiecany  stopniowo ulegał dewastacji. W tym okresie od strony zachodniej i północnej powstawało osiedle mieszkaniowe, a gruz i ziemię z budowy wyrzucano na teren obiektu, który był już wpisany do rejestru zabytków. Zasypano prawą kaponierę i prawobarkowy odcinek fosy.


Wjazd artyleryjski na prawy majdan, fot. A. Wiśniewska. 

Zniszczone koszary szyjowe, fot. A. Wiśniewska.

Odsłonięte warstwy konstrukcji w wysadzonej części Fortu, fot. A. Wiśniewska.


W 1997 roku nastąpił przełom. Fortem zaczynają opiekować się harcerze z Harcerskiego Kręgu Miłośników Fortyfikacji i Eksploracji wraz z PTOP „Salamandra”. Podziemia zostały zabezpieczone przed dewastacją i penetracją osób postronnych; do dziś trwają także prace związane z oczyszczaniem podziemi i terenu Fortu IVa. Dzięki temu podziemia stały się miejscem bytowania kilku gatunków nietoperzy.


Zdjęcie lotnicze Fortu IV sprzed II wojny światowej.


Obecny wygląd Fortu, źródło: Googlemaps.


Obecnie gęsta zieleń drzew powoduje, iż narys Fortu i fosy jest słabo widoczny , ale nadal rozpoznawalny. Nadal widocznych jest wiele elementów takich jak m.in. nienaruszone rowy strzeleckie, które wykopano na wałach w okresie I wojny światowej, wyjazdy artyleryjskie na majdan i poterna osiowa, a także obie kaponiery przeciwskarpowe, lecz prawa dostępna jest tylko przez poternę.


Fort IVa (jako jedyny z wysadzonych po II wojnie światowej fortów Twierdzy Poznań) posiada swoich gospodarzy, którzy poświęcili dużo czasu, włożyli wiele pracy i wysiłku, aby doprowadzić go do obecnego stanu, oraz umożliwić jego zwiedzanie. Stary pruski obiekt architektury militarnej można zwiedzać z przewodnikiem w każdą pierwszą niedzielę miesiąca; można także umówić się na inny termin.




Zachowane podziemia Fortu  IVa, fot. A. Wiśniewska.


W ramach rewitalizacji Fortu i terenu do niego przylegającego powstały plany budowy Centrum Edukacji Historyczno Przyrodniczej a także wybudowania mariny kajakowej na Warcie w pobliżu terenu fortecznego. Natomiast sam teren działki fortecznej miałby stać się parkiem dla mieszkańców pobliskich osiedli. W parku wiodłaby też ścieżka dydaktyczna historyczno przyrodnicza po obwałowaniach obiektu, ale także i w jego podziemiach W planach jest też częściowa rekonstrukcja koszar szyjowych, zniszczonych w trakcie działań wojennych, oraz rewitalizacja obwałowań. Planowana jest także ścieżka piesza i rowerowa, łącząca poszczególne obiekty Twierdzy Poznań. Obecnie są plany i pomysły na „przywrócenie do życia” pruskiej budowli wojskowej, by mogła spełniać nową, „niewojenną” funkcję. Aby na stałe wpisała się do popularnych miejsc odwiedzanych przez turystów. Czas pokaże, czy uda się coś z tych planów zrealizować. Jedno jest pewne; Fort IVa warto odwiedzić ze względu na wartość historyczną. Przewodnik a zarazem opiekun obiektu pan Konrad Dąbrowski fachowo i w interesujący sposób oprowadza i opowiada o jego przeszłości. Osobiście mogłam się o tym przekonać na Dniach Twierdzy Poznań, które odbyły się 24 i 25 sierpnia 2013 roku. W ramach tej imprezy można było również odwiedzić ten Fort. Frekwencja w ciągu dwóch dni wyniosła 1,4 tysiąca osób. W nocy z 24/25 sierpnia odbyła się „Noc Fotografów – Foto Najt”, której uczestnicy wykonywali zdjęcia Fortu IVa nocą.




Zachowane podziemia Fortu IVa, fot. A. Wiśniewska.


Najlepsze prace z tego wydarzenia, oraz z Konkursu Fotograficznego Twierdza Poznań zostały ocenione i nagrodzone. Można nadal obejrzeć je na wystawie pokonkursowej na terenie „Skansenu Fortecznego – Fort 4a”. Osobiście miałam przyjemność być w Forcie dwa razy, ale myślę, że na tym nie poprzestanę. To miejsce wywarło na mnie jakieś szczególne wrażenie; ma w sobie coś mrocznego i przerażającego. Być może ze względu na obecny wygląd (zniszczenia wojenne i późniejsze) a także na tragiczne wydarzenia, które się w tych murach rozegrały. Z drugiej strony jest też przyjazne dla zwiedzających ze względu na opiekunów i plany jakie są z nim związane. Teren Fortu IVa wchodzi w skład obszaru Natura 2000.



Naziemna część  Fortu, m.in. wjazd główny do bloku koszar, fot. A. Wiśniewska.




Naziemna część Fortu, m.in. zniszczona kaponiera szyjowa oraz

wejście do poterny

prawej kaponiery, fot. A. Wiśniewska



Na koniec wspomnę jeszcze o zmianach nazewnictwa Fortu od powstania do chwili obecnej. Pierwotnie określano go jako dzieło pośrednie Zwischenwerk 4a, następnie, kiedy nadano mu patrona -  Zwischenwerk Waldersee II (IVa). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zmieniono jego nazwę na Warownia 4a, natomiast po wojnie obiekt nazywano Fort IVa. Obecni opiekunowie nazywają go Fort 4a.


Podobny los spotkał po wojnie Fort V. W latach 1952 – 1960 został wysadzony i rozebrany. Pozostałe fragmenty fosy zasypano. Zachowała się kaponiera czołowa oraz fragment muru skarpy i fragmenty poterny osiowej. Pozostały oba wyjścia na wał piechoty. Koszary zostały rozebrane; pozostał z nich wewnętrzny mur wraz z wyjściem na drogę wałową ze schodami i schronem. Z lewej strony widać wyjście z koszar na lewy majdan. W dobrym stanie zachowały się oba wyjazdy artyleryjskie na majdany; po lewej stronie z korytarzem prowadzącym aż do poterny osiowej.


Obecny wygląd Fortu V, źródło: Googlemaps. 


W latach pięćdziesiątych teren uprzątnięto, gdyż miała tędy przebiegać północna obwodnica Poznania, która nigdy nie powstała. Wokół ruin Fortu V zbudowano domy jednorodzinne, powstały osiedla bloków i ogródki działkowe, wytyczono ulice. Miasto więc niepotrzebnie i może zbyt pochopnie pozbyło się cennego zabytku pruskiej architektury militarnej.





Wysadzone ruiny Fortu V, fot. A. Wiśniewska.


Byłam ciekawa, jak to miejsce wygląda obecnie. Wybrałam tam w porze letniej, lecz przez dziesięciolecia pozostałości Fortu zarosły drzewami, krzakami i wysoką trawą, więc trudno jest dokładnie wszystko obejrzeć. Na mapie internetowej z lotu ptaka jego narys jest jeszcze widoczny i rozpoznawalny, ale gdy chodzi się między gruzami i tym, co po nim zostało, trudno się zorientować gdzie co dokładnie się znajdowało. Porównując zdjęcia z 1945 roku ze stanem obecnym, widać jak niewiele z niego pozostało. Część podziemna Fortu V kryje podobno wiele tajemnic… Osoba, która od lat ma w pobliżu działkę mówiła, że coraz więcej osób się tym obszarem interesuje. Ostrzegała też przed wchodzeniem do części podziemnych, ukrytych pod ruinami. Kilka lat temu podczas eksploracji wnętrza ruin miał miejsce śmiertelny wypadek. Więc do środka nie próbowałam wchodzić, ale warto było zobaczyć to, co zostało na powierzchni po tak dużym obiekcie. Z tego, co się zorientowałam najlepiej przyjść tu wczesną wiosną, kiedy na drzewach nie ma jeszcze liści, a trawa jest wyschnięta po zimie. Wtedy wszystko jest lepiej widoczne i do wszystkich pozostałości pofortecznych można łatwiej dotrzeć.





Wysadzone ruiny Fortu V, fot. A. Wiśniewska


Dobrze zachowany wjazd na majdan, fot. A. Wiśniewska.


Podobnie jak w przypadku Fortu IVa istnieją projekty restauracji tego miejsca. Jeden z nich mówi o odnowieniu i naprawieniu niektórych fragmentów tak, by mogły stać się siedliskiem zimowania nietoperzy. Te fragmenty, które są dobrze zachowane można by odrestaurować na podstawie zachowanych planów i obsadzić zielenią, natomiast historyczne nasadzenia przy obiekcie miałyby być zachowane i chronione. Całość terenu miałaby stać się parkiem historyczno krajobrazowym, z wytyczonymi drogami dla pieszych i ścieżkami rowerowymi. Ścieżka rowerowa i piesza, wiodąca od Fortu IVa przez obiekty Twierdzy Poznań miałaby przebiegać również przez Fort V.  Miejscem do odpoczynku miałby stać się też płytki basen ( zimą zmieniany w lodowisko ). Na spacerujących po parku czekały by biblioteki, kawiarnie, sale wystawowe i galerie, oraz kluby. Na razie wszystko jest w sferze planów i wiąże się z ogromnymi nakładami pracy i pieniędzy. Jednak być może kiedyś w przyszłości teren ten wraz z pozostałościami doczeka się uporządkowania i renowacji, stając się tym samym cennym, atrakcyjnym i przede wszystkim bezpiecznym historycznym miejscem dla Poznaniaków i turystów.


Jak w przypadki Fortu IVa również teren tego Fortu wchodzi w skład obszaru Natura 2000.


Autorka artykułu na tle pozostałości Fortu V. 


Agnieszka Wiśniewska


Źródło:


Biesiadka Jacek, Gawlak Andrzej, Kucharski Szymon, Wojciechowski Mariusz, Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku, Poznań 2006.

Jacolik Artur, Fort 4a Twierdzy Poznań, w: „Odkrywca”, nr 10 (177), Październik 2013.

Krzyżaniak Michał, Pododcinek IV/ „Północ”, w: Festung Posen 1945, Poznań 2011.

Szumowski Zbigniew, Boje o Poznań 1945, Poznań 1980.

Portal Poznań naszemiasto pl

www.twierdza.poznan.pl – FORT 4a – Porozumienie dla Twierdzy Poznań

Wikipedia

Źródła własne

 
WASZE KOMENTARZE[1]
avatarKrzycho: Materiał jak zawsze pierwsza klasa. Mamy w Poznaniu tyle fortyfikacji, niby człowiek codziennie koło nich przechodzi ale zawsze czasu brakuje żeby obejrzeć je z taką pasją.
dodano: Niedziela, 2014.01.05 16:02
ok
2
not ok
1
odpowiedz|usuń
avatarLesiu: Bardzo fajny blog :) Trochę w latach młodzieńczych biegało się po fortach. Fajnie się czytało. pzdr
dodano: Niedziela, 2014.01.05 22:22
ok
2
not ok
1
odpowiedz|usuń
~Les************: Komentarz zdjęty z emisji przez redakcję za złamanie regulaminu.
avatarMaciek_1980: Lesiu: Bardzo fajny blog :) Trochę w latach młodzieńczych biegało się po fortach. Fajnie się czytało. pzdr...
Dzięki :) Cieszmy się fortami póki jeszcze są, a właściwie cieszmy się tymi, które jeszcze pozostały...
dodano: Niedziela, 2014.01.05 22:36
ok
2
not ok
0
odpowiedz|usuń
avatarMaciek_1980: ~LesiuZapiekana : To znaczy curka mi czytala, ja to tak nie beardzo...Ale fimy lubiem, znasz jakies filmy o tych fortach?...
Nie znam niestety żadnych filmów o fortach Pozdrawiam!
dodano: Niedziela, 2014.01.05 22:37
ok
1
not ok
0
odpowiedz|usuń
~Les***********: Komentarz zdjęty z emisji przez redakcję za złamanie regulaminu.
~Autor: twoerdza Viremez + twierdza Gahiramez
dodano: Poniedziałek, 2014.01.06 08:14, IP:83.29.234.XXX
ok
3
not ok
0
odpowiedz|usuń
~Autor: ~Autor: twoerdza Viremez + twierdza Gahiramez...
Darova +Ganturath +Stularax +Wersgorax
dodano: Środa, 2014.01.29 08:25, IP:178.37.43.XXX
ok
3
not ok
0
odpowiedz|usuń
~nike blazer femme pas c: I'm not sure exactly why but this weblog is loading extremely slow for me. Is anyone else having this problem or is it a problem on my end? I'll check back later and see if the problem still exists. nike blazer femme pas cher http://#nie_wklejaj_linkow#www.chausnike
dodano: Wtorek, 2014.12.30 09:27, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~nike rouge: Hello! I could have sworn I've been to this blog before but after checking through some of the post I realized it's new to me. Anyways, I'm definitely glad I found it and I'll be book-marking and checking back frequently! nike rouge http://#nie_wklejaj_linkow#www.footasylu
dodano: Wtorek, 2014.12.30 09:35, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~vetement de marque pas : Hello would you mind letting me know which webhost you're working with? I've loaded your blog in 3 completely different internet browsers and I must say this blog loads a lot faster then most. Can you recommend a good hosting provider at a fair price? Thanks, I appreciate it! vetement de marque pas cher http://#nie_wklejaj_linkow#www.luxesacso
dodano: Środa, 2014.12.31 03:24, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~air jordan pas cher: Today, I went to the beach front with my kids. I found a sea shell and gave it to my 4 year old daughter and said "You can hear the ocean if you put this to your ear." She placed the shell to her ear and screamed. There was a hermit crab inside and it pinched her ear. She never wants to go back! LoL I know this is entirely off topic but I had to tell someone! air jordan pas cher http://#nie_wklejaj_linkow#www.vendrecha
dodano: Środa, 2014.12.31 03:32, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~basket dolce gabbana: My spouse and I stumbled over here by a different website and thought I may as well check things out. I like what I see so now i'm following you. Look forward to finding out about your web page for a second time. basket dolce gabbana http://#nie_wklejaj_linkow#www.luxesacso
dodano: Środa, 2014.12.31 03:47, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~nike air force 1 men,ni: Fantastic post but I was wondering if you could write a litte more on this topic? I'd be very grateful if you could elaborate a little bit further. Thank you! nike air force 1 men,nike air force 1 mens,nike air force men,air force 1 mens,mens nike air force 1 http://#nie_wklejaj_linkow#www.nikesport
dodano: Środa, 2014.12.31 04:09, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~nike blazer high: Currently it looks like Movable Type is the top blogging platform out there right now. (from what I've read) Is that what you're using on your blog? nike blazer high http://#nie_wklejaj_linkow#www.magasinse
dodano: Środa, 2014.12.31 04:28, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~basket dolce gabbana: I know this if off topic but I'm looking into starting my own blog and was curious what all is needed to get set up? I'm assuming having a blog like yours would cost a pretty penny? I'm not very web savvy so I'm not 100% positive. Any tips or advice would be greatly appreciated. Many thanks basket dolce gabbana http://#nie_wklejaj_linkow#www.luxesacso
dodano: Niedziela, 2015.01.04 10:49, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~sac cuir femme: Hey just wanted to give you a quick heads up. The words in your article seem to be running off the screen in Safari. I'm not sure if this is a formatting issue or something to do with internet browser compatibility but I thought I'd post to let you know. The design and style look great though! Hope you get the problem solved soon. Cheers sac cuir femme http://#nie_wklejaj_linkow#www.luxesacso
dodano: Niedziela, 2015.01.04 11:15, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~nike air force 1 men,ni: My partner and I stumbled over here different page and thought I may as well check things out. I like what I see so i am just following you. Look forward to exploring your web page yet again. nike air force 1 men,nike air force 1 mens,nike air force men,air force 1 mens,mens nike air force 1 http://#nie_wklejaj_linkow#www.nikesport
dodano: Niedziela, 2015.01.04 11:35, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~blazer bleu marine femm: I love your blog.. very nice colors & theme. Did you make this website yourself or did you hire someone to do it for you? Plz respond as I'm looking to create my own blog and would like to find out where u got this from. kudos blazer bleu marine femme http://#nie_wklejaj_linkow#www.magasinse
dodano: Niedziela, 2015.01.04 12:01, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~air force 1 femme: This design is wicked! You certainly know how to keep a reader entertained. Between your wit and your videos, I was almost moved to start my own blog (well, almost...HaHa!) Excellent job. I really loved what you had to say, and more than that, how you presented it. Too cool! air force 1 femme http://#nie_wklejaj_linkow#www.vendrecha
dodano: Poniedziałek, 2015.01.05 02:52, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~vans old skool: Hi there would you mind letting me know which hosting company you're utilizing? I've loaded your blog in 3 completely different browsers and I must say this blog loads a lot faster then most. Can you suggest a good web hosting provider at a reasonable price? Thanks a lot, I appreciate it! vans old skool http://#nie_wklejaj_linkow#www.vanssolde
dodano: Poniedziałek, 2015.01.05 09:54, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~nike rouge: Fantastic blog! Do you have any suggestions for aspiring writers? I'm hoping to start my own site soon but I'm a little lost on everything. Would you recommend starting with a free platform like Wordpress or go for a paid option? There are so many options out there that I'm totally overwhelmed .. Any suggestions? Bless you! nike rouge http://#nie_wklejaj_linkow#www.footasylu
dodano: Poniedziałek, 2015.01.05 10:15, IP:104.238.201.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~nitrocellulose solution: Nitrocellulose from Hebei Jinwei Chemical Co., Limited With the combination of durability, compatibility and unsurpassed drying speed. nitrocellulose solution http://#nie_wklejaj_linkow#www.nitrocell
dodano: Niedziela, 2015.08.09 22:48, IP:123.182.155.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
~nitrocellulose cotton: Nitrocellulose from Hebei Jinwei Chemical Co., Limited With the combination of durability, compatibility and unsurpassed drying speed. nitrocellulose cotton http://#nie_wklejaj_linkow#www.nitrocell
dodano: Niedziela, 2015.08.16 13:09, IP:123.182.148.XXX
ok
0
not ok
0
odpowiedz|usuń
DODAJ KOMENTARZ | Jesteś niezalogowany, Twój nick będzie poprzedzony ~zaloguj | zarejestruj
Liczba znaków do wykorzystania: 1000
codeimgNie jesteś anonimowy, Twoje IP zapisujemy w naszej bazie danych. Dodając komentarz akceptujesz Regulamin Forum
Do poprawnego działania mechanizmu dodawania komentarzy wymagane jest włączenie obsługi ciasteczek.
avatar
MACIEJ BRZEZIŃSKI
poznanskiehistorie.epoznan.pl
RSSsend_message
Nazywam się Maciej Brzeziński. Z wykształcenia jestem historykiem i wschodoznawcą. Od maja 2011 roku prowadzę tego bloga. Historia Poznania to jedna z moich pasji, ale za to największa, dlatego chcę popularyzować fascynujące dzieje tego miasta. Można mnie znaleźć także pod adresem: www.poznanskiehistorie.blogspot.com oraz na facebooku. Zapraszam więc do lektury.
Mój kontakt: poznanskiehistorie@gmail.com
ARCHIWUM WPISÓW
Protestanci w przedrozbiorowym Poznaniu, część 2 (27 maj 2017)
Protestanci w przedrozbiorowym Poznaniu, część 1 (18 maj 2017)
Zanim powstały Targi Poznańskie, czyli Wystawa Wschodnioniemiecka w 1911 roku. (14 maj 2017)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1835, część 2 (4 maj 2017)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1835, część 1 (27 kwi 2017)
10 poznańskich "naj..." (18 kwi 2017)
Medycyna i higiena w renesansowym Poznaniu (2 kwi 2017)
Adwentyści Dnia Siódmego w Poznaniu (22 mar 2017)
Bambrzy w dziejach Poznania, część 2 (9 mar 2017)
Bambrzy w dziejach Poznania, część 1 (3 mar 2017)
Jeżyckie wille - luksus i elegancja (15 lut 2017)
Legendarni biskupi poznańscy wg Długosza (6 lut 2017)
10 najsłynniejszych poznanianek (II) (22 sty 2017)
Poznaniacy wobec powstania listopadowego (30 lis 2016)
Paganini w Poznaniu (23 lis 2016)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1810, część 2 (17 lis 2016)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1810, część 1 (9 lis 2016)
Żydzi w międzywojennym Poznaniu (27 paź 2016)
Ks. Józef Rogaliński i starania o uniwersytet w osiemnastowiecznym Poznaniu (19 paź 2016)
10 najpiękniejszych ulic w Poznaniu (13 paź 2016)
Aleksander I w Poznaniu (29 wrz 2016)
Współczesne kościoły Poznania (23 wrz 2016)
Generał Tadeusz Kutrzeba i Armia "Poznań" (14 wrz 2016)
Niegolewski i inni, czyli wielkopolscy szwoleżerowie Napoleona (6 sie 2016)
Początki nowoczesnego sportu w Poznaniu (17 lip 2016)
Od października do czerwca, czyli ogólnopolskie znaczenie Czerwca'56 (7 lip 2016)
Johow-Gelände, czyli urok łazarskich kamienic (23 cze 2016)
Jak bernardyn z franciszkaninem, czyli wojna mnichów w siedemnastowiecznym Poznaniu (16 cze 2016)
95 lat Międzynarodowych Targów Poznańskich (2 cze 2016)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1790, część 2 (25 maj 2016)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1790, część 1 (19 maj 2016)
Adelajda i Kazimierz, czyli królewski ślub w katedrze poznańskiej (5 maj 2016)
Obchody Millenium Chrztu Polski w Poznaniu w 1966 roku (24 kwi 2016)
Jak Poznańczycy walczyli z germanizacją, część 2 (16 kwi 2016)
Jak Poznańczycy walczyli z germanizacją, część 1 (10 kwi 2016)
Socrealizm w Poznaniu (16 mar 2016)
Panowie z Górki (2 mar 2016)
Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, czyli namiastka uniwersytetu (25 lut 2016)
Jordan - biskup polski czy poznański? (11 lut 2016)
Zjazd poznański 1530 roku (3 lut 2016)
Architektura międzywojennego Poznania (28 sty 2016)
10 nietuzinkowych poznaniaków (12 sty 2016)
Życie w Poznaniu w pierwszych miesiącach Wielkiej Wojny w świetle "Kuriera Poznańskiego" (15 gru 2015)
Święci patroni Poznania (9 gru 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1740, część 2 (24 lis 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1740, część 1 (17 lis 2015)
Cmentarz na Górczynie (4 lis 2015)
130 lat komunikacji telefonicznej w Poznaniu (21 paź 2015)
Włosi w dawnym Poznaniu (7 paź 2015)
"Ukochana żona", czyli historia księżnej Ryksy szwedzkiej, żony Przemysła II (12 sie 2015)
10 najpiękniejszych kamienic poznańskiej "belle epoque" (28 lip 2015)
Od Intendentury do Collegium Historicum (14 lip 2015)
"Naród Sobie", czyli narodziny i pierwsze lata Teatru Polskiego w Poznaniu (30 cze 2015)
Rymarze, krawcy i kuśnierze, czyli słów kilka o rzemieślnikach w średniowiecznym Poznaniu (24 cze 2015)
Kulturkampf (9 cze 2015)
Poznańscy muzułmanie (2 cze 2015)
Port rzeczny w Poznaniu (26 maj 2015)
10 osobliwości Poznania (13 maj 2015)
Szkoci w Poznaniu (5 maj 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1700, część 2 (27 kwi 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1700, część 1 (21 kwi 2015)
Poznańscy reformaci i ich śródecki kościół (24 mar 2015)
Generał Krzyżanowski, czyli jak wielkopolski szlachcic został amerykańskim bohaterem (10 mar 2015)
Ludzie niezwyczajni - o Dezyderym Chłapowskim i księdzu Piotrze Wawrzyniaku słów kilka (3 mar 2015)
10 najpiękniejszych miejsc w Poznaniu (17 lut 2015)
Marcin Kasprzak i Róża Luksemburg, czyli socjaliści w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (1 lut 2015)
Wybierzmy 10 najpiękniejszych miejsc w Poznaniu (26 sty 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1650, część 2 (18 sty 2015)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1650, część 1 (11 sty 2015)
Poznańska parafia prawosławna (14 gru 2014)
10 najpiękniejszych i najcenniejszych poznańskich kościołów (30 lis 2014)
"De optimo senatore", czyli międzynarodowa kariera pewnego poznańskiego biskupa (16 lis 2014)
Od Wszystkich Świętych do Andrzejek, czyli listopad w wielkopolskiej tradycji ludowej (2 lis 2014)
Poznań 1146 - Krzyszków 1157 (26 paź 2014)
Historia Folwarku Edwardowo (12 paź 2014)
Targowisko, centrum polskości i miejsce zgromadzeń, czyli Stary Rynek w XIX wieku (9 paź 2014)
10 symboli Poznania (21 wrz 2014)
Ad maiorem Dei gloriam, czyli przybycie jezuitów do Poznania (14 wrz 2014)
Na pensji w Poznaniu dziewiętnastego stulecia (7 wrz 2014)
Dzieje Górczyna (31 sie 2014)
Przerwa wakacyjna (27 lip 2014)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1580, część 2 (21 lip 2014)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1580, część 1 (13 lip 2014)
10 najsłynniejszych poznanianek (29 cze 2014)
Katedra poznańska królewską nekropolią? (22 cze 2014)
Grecy w Poznaniu (15 cze 2014)
Konstancja z Potockich Raczyńska, czyli żywot kobiety niezwykłej (8 cze 2014)
Poznańska parafia Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego (1 cze 2014)
Gniezno czy Poznań? Gdzie znajdowała się pierwsza stolica Polski? (25 maj 2014)
No to mamy już 3 lata! (21 maj 2014)
10 osób, które najbardziej przyczyniły się do rozwoju Poznania (18 maj 2014)
Co kryje park na osiedlu Czecha? Pruskie umocnienia wśród ratajskich bloków! (11 maj 2014)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1500, część 2 (4 maj 2014)
Wehikuł czasu, czyli Poznań A.D. 1500, część 1 (27 kwi 2014)
Wesołych Świąt! (13 kwi 2014)
Beocja czy Sparta? Jak wykształcił się poznański etos (23 mar 2014)
Reformowany Kościół Katolicki w Polsce i jego poznańska siedziba (16 mar 2014)
Pomniki Wieszcza Adama w Poznaniu (2 mar 2014)
Dominikanie, karmelici, bernardyni, czyli zakony żebracze w średniowiecznym Poznaniu (16 lut 2014)
Od Śluzy Katedralnej do powstania ICHOT (9 lut 2014)
W domu i w kamienicy, czyli jak mieszkali poznaniacy w XIX stuleciu (2 lut 2014)
Od osady Stelmachy do placu Wiosny Ludów (26 sty 2014)
Wehikuł czasu, czyli jak się żyło w Poznaniu 600 lat temu, część 2 (19 sty 2014)
Wehikuł czasu, czyli jak się żyło w Poznaniu 600 lat temu, część 1 (12 sty 2014)
Dwa stare forty. Jedna historia, wspólna przyszłość? (5 sty 2014)
Chwała Zwycięzcom! (26 gru 2013)
Wesołych Świąt! (22 gru 2013)
Z Poznania do Hollywood, czyli historia Lilli Palmer (15 gru 2013)
Legenda o trzech skradzionych Hostiach - prawda, czy mit? (8 gru 2013)
Sejm Dzielnicowy w Poznaniu (1 gru 2013)
Panorama renesansowego Poznania (17 lis 2013)
Miejsce kaźni Wielkopolan w okresie II wojny światowej - obóz koncentracyjny w Forcie VII w Poznaniu (8 lis 2013)
Kłopotliwy honorowy obywatel miasta Poznania (3 lis 2013)
Historia Jeżyc, część 2 (27 paź 2013)
Historia Jeżyc, część 1 (20 paź 2013)
Poznań kontra Kraków, czyli jezuickie starania o uniwersytet w Poznaniu w 1611 roku (13 paź 2013)
Doktor Marcin i inni, czyli początki poznańskiej pracy organicznej (29 wrz 2013)
Poznań w oparach czarnej magii (24 wrz 2013)
"W Poznaniu na wygnaniu", czyli poznańskie lata Kazimiery Iłłakowiczówny (15 wrz 2013)
Perły poznańskich podwórek, czyli ul. Ratajczaka 14 - historia zabudowy w podwórzu (8 wrz 2013)
Przerwa wakacyjna (21 lip 2013)
Burzliwe dzieje ratuszowego orła (14 lip 2013)
Podróż sentymentalna kolejką wąskotorową - kiedyś czasy świetności, a dziś pozostałości i wspomnienia (7 lip 2013)
Poznań pod wodą (30 cze 2013)
Wędrujące serce generała (23 cze 2013)
Pancerna Impreza. Fotorelacja z Dnia Otwartych Koszar w Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych (16 cze 2013)
Odrodzenie z upadku, czyli działalność Komisji Dobrego Porządku w Poznaniu (9 cze 2013)
Fort VIIa - militarna przeszłość, "biurowa" przyszłość (2 cze 2013)
Od Wszechnicy Piastowskiej do Uniwersytetu Poznańskiego (26 maj 2013)
Książę Przemysł I - ojciec Poznania (19 maj 2013)
Medycyna i higiena w Poznaniu XIX stulecia (12 maj 2013)
28. Dni Ułana 2013 - fotorelacja Agnieszki Wiśniewskiej. (7 maj 2013)
"Błazeńskie urządzenie", czyli historia poznańskich koziołków (28 kwi 2013)
Poznańska Gra Liczbowa "Koziołki" (21 kwi 2013)
Hipodrom Wola - tradycja i teraźniejszość (14 kwi 2013)
Halo, halo, tu Radio Poznań! (7 kwi 2013)
Wesołych Świąt (28 mar 2013)
Książka w renesansowym Poznaniu (24 mar 2013)
Świat, którego już nie ma - Bambrzy na poznańskich Ratajach (17 mar 2013)
"Wichrzyciele i warchoły", czyli Marzec'68 w Poznaniu (10 mar 2013)
Apel (3 mar 2013)
Pozostałości Poznańskiej Twierdzy Fortowej - Fort 1 (3 mar 2013)
Alianckie naloty na Poznań (24 lut 2013)
Budynki pokawaleryjskie w Poznaniu, czyli od koszar do osiedla (17 lut 2013)
Jego Królewska Mość Mikołaj Rychlik (10 lut 2013)
Poznań w latach Wielkiej Wojny (3 lut 2013)
Zachować w pamięci miniony czas, czyli o Muzeum Uzbrojenia na poznańskiej Cytadeli (27 sty 2013)
Konkurs "Blog Roku 2012" (24 sty 2013)
"Piękna Polka", czyli historia królowej Elżbiety Ryksy (20 sty 2013)
Spotkanie z Igorem Janke (15 sty 2013)
Poznańskie stadiony, część 3 - Stadion przy ul. Bułgarskiej (13 sty 2013)
Dwieście lat temu urodził się Hipolit Cegielski! (6 sty 2013)
Wesołych Świąt !!! (19 gru 2012)
Rozrywki dzieci i młodzieży w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (9 gru 2012)
Powojenna odbudowa Starego Rynku (2 gru 2012)
Roman Wilhelmi - wybitny aktor z Poznania (25 lis 2012)
Ponowny pochówek junikowskich kosynierów (21 lis 2012)
Antiqua civitas posnaniensis, czyli dzieje Śródki (18 lis 2012)
Poznań w listopadzie 1918 roku (11 lis 2012)
Poznańska moda w czasach Oświecenia (5 lis 2012)
Odsłonięcie pomnika Romana Wilhelmiego w Poznaniu - fotorelacja (5 lis 2012)
Mały komunikat (5 lis 2012)
Poznańskie stadiony, część 2 - Stadion im. Edmunda Szyca (5 lis 2012)
Legenda polskiej archeologii (21 paź 2012)
Jak budowano Winogrady (14 paź 2012)
Poznaniaków droga ku nowoczesności (8 paź 2012)
Złodziejki, prostytutki, cudzołożnice, czyli kobieca przestępczość w dawnym Poznaniu (30 wrz 2012)
Od mostu Łacina do mostu św. Rocha (23 wrz 2012)
Jak króla Henryka w Poznaniu witano (16 wrz 2012)
Poznańskie stadiony, część 1 - Stadion Lecha na Dębcu (9 wrz 2012)
Budowniczy, uczony, biskup i polityk, czyli opowieść o Janie Lubrańskim (2 wrz 2012)
Pomniki dziewiętnastowiecznego Poznania (26 sie 2012)
Poznańscy ułani (15 sie 2012)
Na scenach kabaretów międzywojennego Poznania (12 sie 2012)
Próby emancypacji poznańskich Żydów w pierwszej połowie XIX wieku (8 sie 2012)
Dzieje "Poznańskiej Wenecji" (5 sie 2012)
Czas na urlop! (17 lip 2012)
Poznański debiut Władysława Hańczy (15 lip 2012)
Najcenniejsza relikwia poznańskiej katedry (11 lip 2012)
Łacińskie inskrypcje na poznańskim Ratuszu, część 2 (8 lip 2012)
Łacińskie inskrypcje na poznańskim Ratuszu, część 1 (4 lip 2012)
Poznański romantyk - Ryszard Wincenty Berwiński (28 cze 2012)
Na pomoc Prezydentowi i Rządowi! Poznań wobec przewrotu majowego 1926 roku (24 cze 2012)
Roman May i jego przemysłowe imperium (20 cze 2012)
Poznańskie organy Ladegasta (17 cze 2012)
Książka w średniowiecznym Poznaniu (10 cze 2012)
Wielkopolskie struktury przedwojennego wywiadu i kontrwywiadu, czyli "Dwójka" w Poznaniu i Bydgoszczy, część 2 (6 cze 2012)
Wielkopolskie struktury przedwojennego wywiadu i kontrwywiadu, czyli "Dwójka" w Poznaniu i Bydgoszczy, część 1 (3 cze 2012)
"Echt Poznanioki" kontra "Galicjoki", czyli konflikt swój-obcy w międzywojennym Poznaniu (30 maj 2012)
Królewska Niemiecka Akademia (27 maj 2012)
No to stuknął nam roczek! (20 maj 2012)
Pierwszy polski podręcznik savoir-vivre (16 maj 2012)
Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT, czyli jak wypromować Poznań, część 2 (13 maj 2012)
Dzieje poznańskiej masonerii, część 2 (9 maj 2012)
Dzieje poznańskiej masonerii, część 1 (6 maj 2012)
Poznań a Konstytucja 3 Maja (3 maj 2012)
Rowerem przez Afrykę (29 kwi 2012)
Rycerze św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu (25 kwi 2012)
Czy w Poznaniu strzelano do cara? (15 kwi 2012)
Początki poznańskiej kinematografii (11 kwi 2012)
Palmy, zajączek i dyngus, czyli wielkopolskie tradycje wielkanocne, część 2 (1 kwi 2012)
Palmy, zajączek i dyngus, czyli wielkopolskie tradycje wielkanocne, część 1 (28 mar 2012)
Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT, czyli jak wypromować Poznań, część 1 (25 mar 2012)
Ostatnia publiczna egzekucja w Polsce (21 mar 2012)
Poznańskie duchy i zjawy (18 mar 2012)
Szermierz poznańskiej kontrreformacji (14 mar 2012)
Moda renesansowego Poznania (11 mar 2012)
Związki Józefa Ignacego Kraszewskiego z Poznaniem (7 mar 2012)
Edukacja regionalna - czy jest obecna w szkole? (4 mar 2012)
O profesji kata w dawnym Poznaniu (29 lut 2012)
Ferdinand Foch w Poznaniu (26 lut 2012)
Najstarsza poznańska nekropolia (22 lut 2012)
O poznańskich łaźniach (19 lut 2012)
Ustrój renesansowego Poznania (15 lut 2012)
Tragiczna historia Ludgardy (12 lut 2012)
Trakt Królewsko-Cesarski. Podróż po historii Poznania, częśc 3 (8 lut 2012)
Perły Starego Rynku, część 4 (5 lut 2012)
Matka, żona i nauczycielka, czyli pozycja kobiet w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (1 lut 2012)
Ze wspomnień poznańskiego architekta (29 sty 2012)
Trakt Królewsko-Cesarski. Podróż po historii Poznania, częśc 2 (25 sty 2012)
Między lojalnością a kontestacją. Mniejszość niemiecka w międzywojennym Poznaniu (22 sty 2012)
Poznań w Prusach Południowych 1793 - 1806 (17 sty 2012)
Trakt Królewsko-Cesarski. Podróż po historii Poznania, część 1 (15 sty 2012)
Krynoliny, gorsety, surduty i cylindry. Kilka słów o modzie dziewiętnastowiecznego Poznania, część 2 (12 sty 2012)
Pomnik Powstańców Wielkopolskich (10 sty 2012)
Kawiarnia, teatr i karty, czyli kilka słów o rozrywkach osiemnastowiecznego Poznania (8 sty 2012)
Z Rogalina przez Francję i Holandię, do Brazylii (5 sty 2012)
Bale w hotelu Bazar (3 sty 2012)
Świąteczny komunikat (20 gru 2011)
Gwiazdor, makiełki i Herody, czyli wielkopolskie tradycje bożonarodzeniowe, część 2 (18 gru 2011)
Gwiazdor, makiełki i Herody, czyli wielkopolskie tradycje bożonarodzeniowe, część 1 (15 gru 2011)
Perły Starego Rynku, część 3 (13 gru 2011)
Krynoliny, gorsety, surduty i cylindry. Kilka słów o modzie dziewiętnastowiecznego Poznania (11 gru 2011)
Prezydent "Rzeczpospolitej Polskiej Poznańskiej" (5 gru 2011)
Perły Starego Rynku, część 2 (4 gru 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 7 (1 gru 2011)
Most znany i nieznany (29 lis 2011)
Romantycy i spiskowcy, czyli próba wywołania powstania w 1846 roku w Poznaniu (27 lis 2011)
Mentalność mieszkańców dawnego Poznania (24 lis 2011)
Perły Starego Rynku, część 1 (22 lis 2011)
Elegantki i modnisie dwudziestolecia międzywojennego (20 lis 2011)
Prezydent-legenda, czyli opowieść o Cyrylu Ratajskim (17 lis 2011)
Skóry, wosk, śledzie i wino, czyli handel nowożytnego Poznania, część 2 (15 lis 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 6 (13 lis 2011)
Patron najsłynniejszej ulicy w Poznaniu (10 lis 2011)
Miłość i polityka (8 lis 2011)
Skóry, wosk, śledzie i wino, czyli handel nowożytnego Poznania, część 1 (6 lis 2011)
Jak budowano Rataje (3 lis 2011)
Cmentarze na poznańskiej Cytadeli (1 lis 2011)
Muzyka w dawnym Poznaniu (30 paź 2011)
Polacy i Niemcy w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (27 paź 2011)
Dyplomata - arcybiskup - więzień - kardynał (25 paź 2011)
To już niemal sto lat, czyli historia Warty Poznań (23 paź 2011)
Subiektywny przegląd ważnych, zabawnych i tragicznych wydarzeń z dziejów osiemnastowiecznego Poznania (20 paź 2011)
Tramwaje konne w Poznaniu (18 paź 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 6 (16 paź 2011)
Religijność w barokowym Poznaniu (13 paź 2011)
Twórca poznańskiego ratusza (11 paź 2011)
Dzieje poznańskiej sceny operetkowej (9 paź 2011)
Poznańskie wiosła (6 paź 2011)
Rozrywki mieszkańców renesansowego Poznania (4 paź 2011)
Administracja niemiecka w okupowanym Poznaniu 1939-45 (2 paź 2011)
Doktor Marcin (29 wrz 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 5 (27 wrz 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 5 (25 wrz 2011)
Subiektywny przegląd ważnych, zabawnych i tragicznych wydarzeń z dziejów siedemnastowiecznego Poznania (22 wrz 2011)
Historia "Kolejorza", część 2 (20 wrz 2011)
Od miasta-twierdzy do nowoczesnej metropolii. Rozwój Poznania w 1 poł. XX wieku. (18 wrz 2011)
Ludność żydowska w średniowiecznym i nowożytnym Poznaniu (15 wrz 2011)
Filolog i fabrykant. Opowieść o Hipolicie Cegielskim (13 wrz 2011)
Historia "Kolejorza", część 1 (11 wrz 2011)
Pomnik Armii "Poznań" (9 wrz 2011)
Międzynarodowe Targi Poznańskie w okresie międzywojennym, część 2 (6 wrz 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 4 (4 wrz 2011)
Wrzesień 1939 roku w Poznaniu (2 wrz 2011)
Międzynarodowe Targi Poznańskie w okresie międzywojennym, część 1 (31 sie 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 4 (29 sie 2011)
Most Królowej Jadwigi (27 sie 2011)
Subiektywny przegląd ważnych, zabawnych i tragicznych wydarzeń z dziejów szesnastowiecznego Poznania (25 sie 2011)
Poznańska Georges Sand (23 sie 2011)
Bułgarzy w Poznaniu (21 sie 2011)
Kolegium Jezuickie w Poznaniu (19 sie 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 3 (17 sie 2011)
Występy Heleny Modrzejewskiej na scenach poznańskich teatrów (15 sie 2011)
Komunikat (30 lip 2011)
Przybycie Bambrów do Poznania (28 lip 2011)
Edward hr. Raczyński (1786 - 1845) (26 lip 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 3. Czas pracy i odpoczynku. (25 lip 2011)
Edukacja dziewcząt w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (24 lip 2011)
Subiektywny przegląd ważnych, zabawnych i tragicznych wydarzeń z dziejów średniowiecznego Poznania (22 lip 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 2 (22 lip 2011)
Szwedzi w Poznaniu, część 2 (21 lip 2011)
Mikołaj Skrzetuski (ok. 1610 - 1673) (19 lip 2011)
Szwedzi w Poznaniu, część 1 (18 lip 2011)
Historia i zabytki Ostrowa Tumskiego, część 1 (17 lip 2011)
Poznań na morzach i oceanach, część 3 (16 lip 2011)
Poznań na morzach i oceanach, część 2 (15 lip 2011)
Poznań na morzach i oceanach, część 1 (14 lip 2011)
Inteligencja polska w dziewiętnastowiecznym Poznaniu (13 lip 2011)
Biskup Andrzej Bniński (1396 - 1479) (12 lip 2011)
Perypetie z pomnikiem Bamberki (11 lip 2011)
Reformacja i kontrreformacja w Poznaniu, część 2 (10 lip 2011)
Reformacja i kontrreformacja w Poznaniu, część 1 (9 lip 2011)
Biblioteka Raczyńskich (8 lip 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 2 (7 lip 2011)
Antoni Pfitzner i jego firma (5 lip 2011)
Krótka historia Łazarza (4 lip 2011)
Życie codzienne mieszczan poznańskich w średniowieczu, część 1 (3 lip 2011)
Przyjęcia u prezydenta Ratajskiego (2 lip 2011)
Emilia Sczaniecka (1804 - 1896) (1 lip 2011)
Zajezdnia tramwajowa przy ulicy Gajowej (30 cze 2011)
Panorama średniowiecznego Poznania, część 2 (29 cze 2011)
Pomnik Poznańskiego Czerwca'56 (28 cze 2011)
Poznański Czerwiec 1956 (27 cze 2011)
Przemysł piwowarski w Poznaniu w XIX i na początku XX wieku (26 cze 2011)
Panorama średniowiecznego Poznania, część 1 (25 cze 2011)
Pomnik Bismarcka w Poznaniu (24 cze 2011)
Akademia Lubrańskiego (23 cze 2011)
Kościół św. Wojciecha (22 cze 2011)
Antoni Radziwiłł 1775 - 1833 (21 cze 2011)
Ustrój średniowiecznego Poznania (20 cze 2011)
Fortyfikacje Twierdzy Poznań - bariera w rozwoju miasta w XIX wieku (19 cze 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 5 (18 cze 2011)
Pałac Górków (16 cze 2011)
Józef Struś 1510 - 1568 (15 cze 2011)
Brytyjski nalot na Poznań (14 cze 2011)
Krótka historia Wildy (13 cze 2011)
Zamtuzy i gamratki, czyli płatna miłość w Poznaniu, część 2 (12 cze 2011)
Więzienia w Poznaniu (10 cze 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 4 (9 cze 2011)
Pożary i powodzie w renesansowym Poznaniu (8 cze 2011)
Perła poznańskiego baroku (7 cze 2011)
Twórca praskiego golema był Poznaniakiem (6 cze 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 3 (5 cze 2011)
Zamtuzy i gamratki, czyli płatna miłość w Poznaniu, część 1 (4 cze 2011)
Pręgierz (3 cze 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 2 (2 cze 2011)
Paweł Edmund Strzelecki 1797 - 1873 (1 cze 2011)
Zamek Wilhelma II (31 maj 2011)
Poznańskie czarownice i ich obrońcy (30 maj 2011)
Kulinarna historia Poznania, część 1 (29 maj 2011)
Poznaniak wśrod pionierów pediatrii (27 maj 2011)
Poznaniak współtwórcą wielkich odkryć geograficznych (26 maj 2011)
Sytuacja kobiet w renesansowym Poznaniu (25 maj 2011)
Zamek Przemysła (24 maj 2011)
Dopisek (23 maj 2011)
Napoleon w Poznaniu (23 maj 2011)
Herb miasta Poznania (22 maj 2011)
Skąd się wzięła nazwa "Poznań"? (21 maj 2011)
Witam wszystkich i zapraszam do lektury. (20 maj 2011)
Zdjęcie: Marek Barankiewicz